Poniższy tekst został opracowany na podstawie sprawozdania Adama Łuniewskiego zatytułowanego „Kreda środkowa pod Iłżą i uwagi nad jej podłożem” przedstawionego na posiedzeniu Towarzystwa Naukowego Warszawskiego w dniu 18 listopada 1935 r. przez Jana Lewińskiego [Sprawozdania z posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Wydział III nauk matematyczno-fizycznych, Warszawa 1936, z. 7-9].
W roku 1925 Adam Łuniewski stwierdził występowanie utworów cenomanu i turonu pod Chwałowicami. Parę lat później Jan Samsonowicz potwierdził występowanie w tym miejscu turonu i cenomanu górnego pod postacią bądź wapieni glaukonitycznych z konkrecjami fosforytów, bądź wapieni z ziarnami kwarcu. Odsłonięcia kredy środkowej na badanym obszarze są skąpe i ograniczone do bezpośrednich okolic Chwałowic. W odległości 0,5 km na południowy zachód od tej miejscowości, w lewym brzegu rzeczki, wpadającej do Iłżanki, przy drodze, wiodącej do Iłży, widoczny jest profil następujący: 1. Morena denna, 2. Rumosz moreny lokalnej składający się z druzgotu margli turońskich z szarymi krzemieniami oraz z rzadkimi narzutniakami północnymi, 3. Margle zdjaklazowane, zawierające w górnej części krzemienie z otoczką brunatną; 60 cm, 4. Twarde zbite wapienie o habitusie wapieni jurajskich zawierają spore rozproszone ziarna glaukonitu; 50 cm. Warstwy występujące poniżej nie są widoczne na powierzchni, zostały one odsłonięte wkopem o głębokości 2 m. 5. Twarde gruzełkowane wapienie skrzemionkowane z gniazdami brunatnymi krzemionkowo-fosforanowymi; 40 cm. 6. Margle silnie piaszczyste i glaukonityczne, stąd zielonkawe; zawierają liczne nieregularne konkrecje fosforytowe pod postacią drobnych utworów brunatnych, lub jasnych kulistych wielkości orzecha włoskiego, bądź wreszcie pod postacią wydłużonych kanciastych utworów. Skała jest krucha, chropowata wielkiej domieszki piasku. Lepiszcze jej stanowi węglan wapnia wraz z fosforanem wapnia. Skamieniałości występują tu pod postacią ośródek barwy brunatnej, silnie sfosforytyzowanych. 7. Margle mniej piaszczyste i mniej glaukonityczne. 8. Piaski żółtawe i białe. Profil powyższy zawiera faunę wymienioną w poniższej tabeli, przy czym najobfitszą faunę zawiera warstwa 6. Pod Chwałowicami w dnie doliny rzeczki wpadającej do Iłżanki, wzdłuż jej lewego brzegu występują białe kredowate margle z szarymi krzemieniami. Na polach wąskiego pasa wyniosłości w kierunku od północnego zachodu do południowego zachodu pomiędzy utworami opisanymi w profilu, a wychodniami muszlowców jurajskich na Kolonii Iłżeckiej, widoczne są płyty piaskowca żelazistego.
W trzech specjalnie wykonanych odsłonięciach o głębokości 1,5 m każde, a położonych jedno od drugiego co 30 m na linii o kierunku z północnego wschodu do południowego zachodu, a więc w kierunku prostopadłym do upadu warstw jurajskich, stwierdzona została obecność piaskowców żelazistych płytowatych barwy rdzawej z przewarstewkami piasków żelazistych. Pewne warstwy piaskowców żelazistych uległy wtórnej sylifikacji i zawierają spikule gąbek. Profil studni przy Szkole Rolniczej dostarczył danych dotyczących spągowych utworów najniższych warstw opisanego wyżej profilu. Studnia o głębokości 2 m położona jest na wyżej wspomnianym wąskim pasie wyniosłości nieco w stropie wychodni piaskowca żelazistego a w odległości 0,5 km w kierunku południowo-wschodnim od nich. Profil studni przedstawia się następująco: 1. Glina morenowa 2 m, 2. Ił łupkowaty popielaty 50 cm, 3. Piasek rdzawy 4 m, 4. Piasek biały 3 m, 5. Ił łupkowaty 1 m, 6. Piasek żelazisty rudonośny z dużymi bułami limonitu oraz drzewa (gąbka Plocoscyphia sp. 2,5 m), 7. Piaskowce żelaziste 2 m, 8. Piaskowce żelaziste kwarcytowate w zlewnej strukturze, ku dołowi czarne. W profilu drugiej studni, znajdującej się przy cegielni w odległości mniej więcej 2 km w kierunku południowo-zachodnim od poprzedniej występują według relacji robotników miejscowych następujące utwory: 1. Glina morenowa, 2. Piaski żółte żelaziste fosforonośne z konkrecjami piaszczysto żelazistymi, 3. Muszlowiec typu Krogulczy 1 m, 4. Muszlowiec szary o lepiszczu wapienno-fosforanowym, piaszczysty z domieszką glaukonitu (zawiera Exogyra sf. virgula i ułamki innych ostryg 30 cm, 5. Ił ciemny, piaszczysty łupkowaty z miką, przepełniony szczątkami roślin 8 m. Piaskowce żelaziste oraz dane w utworach występujących w profilach studni powyższych wypełniają w ten sposób w znacznej mierze lukę istniejącą na pasie o szerokości 300 m między wychodniami jury na Kolonii Iłżeckiej a utworami profilu pod Chwałowicami.
Exogyra virgula
Opierając się na wszystkich danych, profil kredy środkowej pod Chwałowicami przedstawiałby się w sposób następujący: Strop margle senońskie. 1. Margle kredowate z szarymi krzemieniami in situ pod Chwałowicami oraz jako morena lokalna z Holaster suborbicularis, Inoceramus Lamarcki itd., 2. Margle zdjaklazowane z krzemieniami z brunatną otoczką wietrzeniową, 3. Twarde wapienie o habitusie jurajskim z rozproszonymi ziarnami glaukonitu, 4. Wapienie gruzełkowate z gniazdami krzemionkowo-fosforanowymi, z Rhynchonella Cuvieri, 5. Margle silnie piaszczyste i glaukonityczne z Holaster planus i Holaster subglobosus, Actinocamax plenus, Schloenbachia varians, Baculites baculoides, Exogyra conica, Inoceramus bohemicus, Pecten orbicularis, Kingena lima, Rh Grasiana, Turrilites acutus, T. costacus itd., 6. Margle mniej piaszczyste i mniej glaukonityczne, 7. Piaski rdzawe i białe, 8. Ił łupkowaty, 9. Piaski fosforonośne z konkrecjami piaszczysto-żelazistymi, 10. Ił łupkowaty, 11. Piasek żelazisty z rudą, drzewem i Plocoscyphia sp., 12. Piaskowiec żelazisty z warstewkami piasków zawierających konkrecje kwarcytowate, 13. Piaskowce kwarycytowate białe i czarne o zlewnej kwarcytowatej strukturze. Fauna występująca w poziomie 4-tym oraz w górnej części poziomu 5-go charakteryzuje turon dolny poziom. Inoc. labiatus. Do tego poziomu autor zalicza poziom 3-ci, litologicznie związany z poziomem 4-tym. Margle kredowate z krzemieniami (poziom 1-y i 2-gi) stanowią wyższe warstwy turonu dolnego a mianowicie poziom Inoc. Lamarcki. Dolna część warstwy 5-tej oraz litologicznie z nią związana warstwa 6-ta należą do cenomanu górnego i środkowego jak wskazuje fauna w nich zawarta. Co się tyczy utworów niższych, a więc piasków żółtych i białych, piasków fosforonośnych piasków żelazistych z rudą i drzewem (poz. 8, 9, 10 i 11) to prawdopodobnie należą one do cenomanu dolnego, a może i do wrakonu. Piaskowce żelaziste, występujące zarówno na powierzchni jak w profilu studni przy Szkole Rolniczej oraz piaskowce kwarcytowate z tej samej studni autor zalicza do Albu.
Turrilites costacus
Pod względem petrograficznym i faunistycznym oraz co do stanu i sposobu zachowania skamieniałości, kreda środkowa okolic Chwałowic zbliża się wybitnie do kredy okolic Rachowa. Charakter jednak fauny, a więc liczne ostrygi, drobne ślimaki, małże, gąbki płytkowodne oraz nieznaczny udział głowonogów świadczy, że przynajmniej w obrębie turonu i cenomanu obszar chwałowicki stanowił strefę bardziej przybrzeżną w stosunku do obszaru Rachowa należącego do strefy bardziej otwartego morza (liczne głowonogi). Z faktów powyższych wynika, że ingresja morza kredowego na obszarze Chwałowic i prawdopodobnie na całym północno-wschodnim zboczu Gór Świętokrzyskich aż do okolic Stanisławowa odbyła się w Albie. Sprawa bezpośredniego podłoża utworów kredowych pod Chwałowicami przedstawia się niepewnie. Jak wskazuje profil studni przy szkole rolniczej, kreda nie została przebita. Z kolei profil następnej studni pryz cegielni wykazuje, że utwory kredowe (piaski żółte z konkrecjami) leżą na białym druzgocie muszlowym. Muszlowiec ten ku dołowi przechodzi w ciemny muszlowiec ilasty fosforonośny z romboedrycznymi kryształkami dolomitu. Zawiera ona liczne pogruchotane skorupki ostryg (Exogyra cf. virgula) i leży bezpośrednio na czarnej glinie mikowej przepełnionej szczątkami jakichś morszczyn morskich. Dwa te ostatnie utwory nie były dotychczas znane w żadnym profilu jury wschodniego zbocza Gór Świętokrzyskich. Biały muszlowiec ze studni, jak i cała seria dolna analogicznych muszlowców widocznych w licznych kamieniołomach na Kolonii Iłżeckiej, różni się od muszlowców Krogulczej brakiem otoczonych ziaren kwarcu, obecnością piasku kwarcowego drobnoziarnistego, silniejszym rozdrobnieniem szczątków organicznych. Składa się on prawie wyłącznie ze skorupek doskonale obtoczonych ostryg, podczas gdy w muszlowcach typu Krogulczej znaczny udział biorą inne małże oraz ślimaki. Muszlowce Krogulczej, Krzyżanowic i Chwałowic zawierają dokładnie obtoczone ziarna kwarcu i dokładnie ogładzone szczątki muszli, co ma miejsce w strefie kipielowej, stanowią utwór wybitnie plażowy. Muszlowce Chwałowic autor zalicza do najwyższego kimerydu. Spłycanie się morza na wschodnim zboczu Gór Świętokrzyskich zaznacza się w okolicach Chwałowic już w dolnym kimerydzie, gdzie mamy do czynienia w przeważającej mierze z utworami marglisto-ilastymi, z fauną wybitnie brzegową i z licznymi ławicami ostryg. Uderzającą rzeczą jest brak całkowity głowonogów. Pod koniec kimerydu spłycanie się morza wzrasta, powstają utwory przybrzeżne lub typowo plażowe przerwane krótką fazą morza głębszego.
_
_
Chwałowice, Iłża, region radomski, świętokrzyski 