Nowa Wieś – Chwałowice, Iłża, region radomski, świętokrzyski

2018.05.27

Fot. Ł. Smaga 27.05.2018

Na Nowej Wsi w Chwałowicach, przy skrzyżowaniu dróg, w sąsiedztwie suszarni chmielu i terenu dawnego folwarku, stoi przydrożna figura. Bez widocznej obecnie inskrypcji, bielona wapnem. Biało-niebieska postać ze złożonymi do modlitwy dłońmi, stoi na masywnym postumencie zakończonym gzymsem i daszkiem, zwrócona w kierunku Chwałowic Górnych. Mijałem ją wielokrotnie. Nie bezrefleksyjnie, lecz jednocześnie bez większej wiedzy na temat jej historii. Historii nie do końca jasnej.

2018.07.29

Fot. Ł. Smaga 29.07.2018

Justyna Górska-Siwiec w opracowaniu pt. „Kapliczki przydrożne w Chwałowicach” [w: S. Zieliński (red.), Wieś Radomska 6, Radom 2001, s. 339], na podstawie przekazów Jana Czarneckiego pisze na jej temat: „Za najstarszy obiekt sakralny we wsi uznawana jest figura Matki Bożej Niepokalanej. Półtorametrowa figura, datowana na XVIII wiek, ustawiona jest na postumencie tej samej wysokości przez ludność miejscową. Wykonana z piaskowca, w chwili obecnej mało czytelna – liczne ukruszenia w rzeźbie, ale i troska miejscowych, przejawiająca się w częstym bieleniu wapnem nie tylko nie pozwalają na ocenienie jej walorów artystycznych, ale również utrudniają odczytanie napisu na postumencie „Na chwałę Panu”. Od tego właśnie napisu mieszkańcy wsi wywodzą jej nazwę: „Na chwałę Panu, chwalmy Pana – Chwałowice””.

2018.10.14 1

Fot. Ł. Smaga 14.10.2018

Łukasz Babula w książce pt. „Kapliczki, figury i krzyże przydrożne Gminy Iłża. Album – przewodnik” [Iłża 2014, s. 30], powołując się na artykuł Justyny Górskiej-Siwiec, również wskazuje, że jest to figura Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej, ale pochodząca z lat 1842-1843, gdyż te daty można odczytać na rewersie trzonu postumentu.

2018.10.14 3

Fot. Ł. Smaga 14.10.2018

Tymczasem w artykule Adama Góreckiego pt. „Krwawy dzień Małogoszcza” [Przewodnik Katolicki 1938, nr 7, s. 104] znaleźć można pochodzące z ok. 1938 roku czarno-białe zdjęcie figury usytuowanej wtedy jeszcze wśród drzew z opisem: „W Chwałowicach pod Iłżą, w miejscu gdzie padła w 1863 r. pod szablami kozaków garstka ludzi Czachowskiego, stoi dziś ta oto figura „Sursum Corda”… (W górę serca!)”.

Chwałowice 1863

Czy jest to pamiątka po Powstaniu Styczniowym, czy starsza sakralna figura? Być może tego już się nie dowiemy.

2019.04.21

Fot. Ł. Smaga 21.04.2019

Nowa Wieś od strony Chwałowic Górnych. Fot. Ł. Smaga 21.11.2010

Zgodnie z danymi Głównego Urzędu Statystycznego zawartymi w Rejestrze Terytorialnym, Chwałowice jako miejscowość podstawowa posiada identyfikator (0622581) i składa się z 5 części: 1. Chwałowice Dolne (0622606), 2. Nowa Wieś (0622629), 3. Podjedlanka (0622641), 4. Podole (0622598), 5. Opocznie (0622635). Wśród wymienionych części brakuje Chwałowic Górnych (wyodrębnianych jednak na opracowaniach kartograficznych), które są traktowane jako jednostka podstawowa Chwałowice (0622581), w związku z czym pomijane są jako część miejscowości. Do części Chwałowic, według przytoczonych danych, nie jest natomiast zaliczana osada Lipie (0622977), która nie jest także częścią Małomierzyc.

Nowa Wieś od strony Czarnego Pola. Fot. Ł. Smaga 03.06.2012

Jak słusznie zauważa Jan B. Orczykowski, zabudowania poszczególnych części wsi ułożone są w liniach prostych ze wschodu na zachód. Są to typowe „jednoulicówki” zabudowywane głównie od strony północnej, przy czym układ ten szczególnie w ostatnim czasie ulega zaburzeniu. Wyjątkiem jest Szkoła Rolnicza, stanowiąca ogrodzoną enklawę u zbiegu szosy z Iłży w stronę Małomierzyc i krzyżującej się z nią drogi w kierunku Prędocina. Od strony południowo-wschodniej okalają ją pola uprawne wydzielone szpalerem robinii akacjowych i prostopadłym do nich rzędem drzew mieszanych. W 1921 r. Sejmik Iłżecki podjął uchwałę o przystąpieniu do budowy obiektów szkolnych, a następnie z majątku państwowego Chwałowice wydzielono 60 mórg ziemi na potrzeby inwestycji. W 1922 r. powstała cegielnia produkująca materiał na budowę gmachu szkolnego, budynku mieszkalnego dla nauczycieli i budynku gospodarczego, które zostały wykonane do 1928 r., tworząc zwarty kompleks, rozbudowany po wojnie o kolejne budynki gospodarskie, salę gimnastyczną, internat, boiska i cztery bloki mieszkalne. Wzniesiona została również w sąsiedztwie pozostałości zabudowań dworskich, suszarnia chmielu oraz urządzono strzelnicę sportową.

Szkoła Rolnicza. Fot. Ł. Smaga 30.10.2010

Szkoła Rolnicza od strony Chwałowskiej Strugi. Fot. Ł. Smaga 26.10.2012

Nowa Wieś, jako południowa część Chwałowic, jak sama nazwa wskazuje, jest najmłodszą częścią wsi, która powstała w wyniku parcelacji majątku folwarcznego. W ramach reformy rolnej ziemie otrzymali pracownicy folwarku i małorolni rolnicy. W skład Nowej Wsi weszły nieistniejące obecnie pozostałości zabudowań dworskich (dworek, czworaki, budynek gospodarski), a także Szkoła Rolnicza i związane z nią zabudowania zlokalizowane w północno-zachodniej części Nowej Wsi. Na niektórych mapach jako odrębna część Nowej Wsi wskazywane jest również Nadleśnictwo Małomierzyce, jako siedziba tej jednostki. Budynek byłego Nadleśnictwa znajduje się w południowo-wschodniej części Nowej Wsi, zaś po przeciwnej stronie drogi ruiny cegielni.

Struga. Fot. Ł. Smaga 30.03.2014

Nowa Wieś od strony Strugi Fot. Ł. Smaga 08.07.2017

Nowa Wieś od południa graniczy z Piłatką (0623238), w tym jej częścią zwaną Lubianką (0623244). Pomiędzy wsiami przebiega ciek wodny o nazwie Struga. Jest to prawy dopływ Iłżanki, który swe źródło ma na terenie sadów zlokalizowanych w trójkącie pomiędzy Lubianką, szosą lipską (Iłża-Lipsko) i drogą przebiegającą przez Nową Wieś do skrzyżowania z szosą lipską. Pomiędzy Strugą a Piłatką, w tym Lubianką, rozciąga się obszar uprawny nazywany Czarnym Polem.

Czarne Pole i Piłatka do strony Szkoły Rolniczej. Fot. Ł. Smaga 19.05.2013

Grunty od strony południowej i zachodniej od Strugi, od wysokości Szkoły Rolniczej, wchodzą w skład Miasta Iłży (0973375), której część na końcowym odcinku ulicy Staromiejskiej określana jest mianem Chwałowskiej Strugi (0973470). Droga zaś biegnąca z Iłży w kierunku Chwałowic nazywana bywa niekiedy Chwałowskim Traktem. Według Jana B. Orczykowskiego Struga w obecnym kształcie powstała w wyniku przypadających na przełom XIX i XX wieku prac odwadniających. Wcześniej od strony Iłży i Czarnego Pola, na przedpolach Piłatki znajdowało się ponoć duże lustro wodne – jezioro.