Chwałowice – dworek, kościół

tablice-min

Dworek

Majątek ziemski będący folwarkiem istniał w Chwałowicach od wczesnego średniowiecza, pozostając własnością biskupów krakowskich. W ich imieniu folwarkiem administrował wyznaczony zarządca. W granicach majątku położone były ziemie (o powierzchni nawet do 200 ha) tworzące obecnie Nową Wieś do granic Prędocina, tereny należące do Szkoły Rolniczej aż po Iłżankę oraz tzw. „dworskie łąki”.

Na mocy konstytucji uchwalonej w dniu 17.07.1789 r. przez Sejm Wielki majątek biskupi, w tym Chwałowice, przejął Skarb Państwa. Odtąd dwór wchodził w skład Ekonomii Iłżeckiej. Zabudowania folwarczne, w tym dworek, stajnie, obora, stodoły, spichlerz, a nawet browar, znajdowały się na wzgórzu pomiędzy drogą do Prędocina a strumykiem przy skrzyżowaniu z drogą od Chwałowic Górnych. Majątek od chwili jego upaństwowienia, przez okres zaborów do końca lat 60-tych XIX wieku był wydzierżawiany i zarządzany przez kolejnych dzierżawców wywodzących się ze szlachty, pełniący jednocześnie funkcję wójta.

Dworek

W 1868 roku na mocy ukazu carskiego ziemie dotychczasowego folwarku zostały nadane na własność generałowi majorowi Urlichowi za zasługi m.in. w tłumieniu powstania styczniowego. Po jego śmierci, aż do 1918 roku własność dóbr należała do jego córki Eleonory Horn. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości majątek rosyjskiej rodziny został upaństwowiony. Na jego części została utworzona ferma rolnicza przekazana w dzierżawę sejmikowi iłżeckiemu, która następnie trafiła w dzierżawę Zygmunta Zaleskiego, zwanego potocznie „dziedzicem”, trwającą aż do schyłku II wojny światowej. Zabudowania dworskie rozlokowane były wówczas przy drodze z Chwałowic Górnych do obecnej drogi przez Nową Wieś. Na wzgórzu, przy drodze, stał dworek, nieco dalej, wokół podwórza, obora, stajnia, chlewnia, owczarnia, kurniki, stodoły, spichlerze, gołębnik oraz kuźnia. Stali pracownicy dworu, tzw. „fornale”, mieszkali w czworakach. Na terenie dworskim znajdowały się również mieszkania dla służby.

Spichlerz

W 1944 roku ustawą o reformie rolnej zlikwidowano dwór w Chwałowicach. Ziemię otrzymali pracownicy folwarku oraz małorolni rolnicy i w ten sposób powstała Nowa Wieś. W latach 1954-1969 w byłym budynku dworskim mieściła się Gromadzka Rada Narodowa oraz urząd pocztowy. Od lat sześćdziesiątych XX wieku sukcesywnie rozbierano niszczejące i zbędne budynki dworskie. Najpierw czworaki, w latach siedemdziesiątych dworek, a w pierwszych latach XXI wieku – kamienną oborę. Do dziś pozostał tylko murowany budynek, w którym był spichlerz, a następnie suszarnia chmielu. Dyrekcja Szkoły Rolniczej urządziła w nim Muzeum Techniki Rolniczej.

Kościół

Kościół pod wezwaniem św. app Piotra i Pawła

Kościół w Chwałowicach jest kościołem filialnym parafii pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Iłży. Wybudowano go w latach 1988-1992. Budowę zainicjował i nadzorował, w imieniu Prałata Parafii Iłżeckiej Józefa Dziadowicza, przy ogromnym wsparciu mieszkańców Chwałowic, ksiądz Stanisław Maicki. Ołtarz wyrzeźbił Jan Gregorczyk, stolarz-artysta z Kowalkowa. Msza inauguracyjna odbyła się w dniu 24.12.1992 r. o godzinie 22.00. Obecnie msze święte odbywają się w każdą niedzielę o godzinie 10.00.

IMG_20240712_161723792_HDR

Chwałowice na fotografiach Tadeusza Zagoździńskiego

Zamieszczone z niniejszym poście fotografie wykonane zostały przez fotografa Tadeusza Zagoździńskiego w 1972 roku. Negatyw, z którego pochodzą poniższe odbitki, został opisany jako: „1972, woj. kieleckie – okolice Iłży i Chwałowic”.

PAP_262775-5
1972, Woj. kieleckie – okolice Iłży i Chwałowic; fot. PAP/Tadeusz Zagoździński

Fot. Polska Agencja Prasowa/Tadeusz Zagoździński

Na pierwszym zdjęciu uwidocznione zostały nieistniejące, przedwojenne zabudowania dworskie, a mianowicie obora (owczarnia) oraz po prawej stronie dworek.

PAP_262775-6
1972, Woj. kieleckie – okolice Iłży i Chwałowic; fot. PAP/Tadeusz Zagoździński

Fot. Polska Agencja Prasowa/Tadeusz Zagoździński

Na drugim zdjęciu owca pozuje na tle drewnianego mostku na strumyku. W tle zza szpaleru drzew wyłania się budynek zamieszkały przez rodzinę Michała Marka, a za nim fragment obory (owczarni).

Park dworski w Chwałowicach

park1

Od końca XVIII wieku wśród architektury dworów zapanował neoklasycyzm. Najbardziej popularne dwory, kojarzące się każdemu z „typowym polskim dworkiem”, to takie, które mają portyk dwu- lub cztero-kolumnowy na osi elewacji frontowej z trójkątnym frontonem. Dwory klasycystyczne powstawały do końca XIX wieku. Parterowy „typowy polski dworek” o czterospadowym dachu leży na wzniesieniu, będąc zawsze otoczonym parkiem. Dworek w Chwałowicach znajdował się właśnie na wzniesieniu w zachodniej części podwórza dworskiego. Obok budynku w kierunku zachodnim urządzony był sad o powierzchni około 3ha oraz dworski park. Po owym parku nie ma obecnie śladu a drzewa zostały wykarczowane. Jeszcze kilka lat temu rosło kilkanaście drzew pamiętających okres przedwojenny, co widać na zdjęciach z 2010-2011 roku. Do dnia dzisiejszego pozostały jedynie dwa leciwe dęby w sąsiedztwie suszarni chmielu i strzelnicy sportowej.

park2

park3

park4

park5

park6

Fot. Ł. Smaga 21.11.2010, 29.01.2011, 21.04.2019

Chwałowice w XVIII i XIX wieku

Dworek w Chwałowicach, lata 50-te. Fot. z kolekcji uratowanej przez Pana J. Czarneckiego

Chwałowice wraz z innymi wsiami w okolicy Iłży były własnością biskupów krakowskich. W latach 1740-1759 ekonomem Chwałowic był Jakub Szteyner (lub Sztenner). W 1789 r. folwark przeszedł na własność państwa, a pierwszym jego dzierżawcą został Ignacy Golczowski (lub Golczewski).

W XIX wieku Chwałowice miały status wójtostwa i gminy wiejskiej. Jak wynika z dodatku do nr 207 „Gazety Warszawskiej” z 03.08.1832 r. do dóbr głównych Iłża z przyległościami i przynależnościami należały m.in. wójtostwo i wieś Chwałowice z „przykopkami” Małomierzyce (wójtostwami były wtedy też np. Seredzice i Pasztowa Wola).

W latach 1827-1830 w Dzienniku Urzędowym Województwa Sandomierskiego pojawiały się stale obwieszczenia o licytacjach dzierżawy folwarku Chwałowice, zaliczanego do „dóbr górniczych”. Należy bowiem zaznaczyć, że na mocy Dekretu Królewskiego z 28.02.1810 r. uposażenie górnictwa określone zostało w dobrach narodowych. W specyfikacji tych dóbr, udzielonych do utrzymania fabryk hutniczych i kopalń ujęta została m.in. Ekonomia Iłżecka obejmująca 8 folwarków: Iłża, Seredzice, Jasieniec, Chwałowice, Kowalków, Pasztowa Wola, Prędocin, Konary, miasto Iłżę i 15 wsi, w tym Chwałowice i Małomierzyce [tak Natalia Gąsiorowska, Górnictwo i hutnictwo w Królestwie Polskiem 1815-1830, Warszawa 1922, s. 415-417]. W latach 30-tych (do 1835 r.) dzierżawcą folwarku Chwałowice był Turski, który następnie trafił na listę dłużników, za zaległości z tytułu należnych opłat za dzierżawę. Liczne ogłoszenia kolejnych licytacji wskazywały na to, że folwark był wielokrotnie konfiskowany z powodu długów i ponownie wystawiany na licytacje.

Fot. Ł. Smaga 28.10.2017

W Dodatku II do nr 3 Dziennika Urzędowego Guberni Radomskiej z 06.01.1850 r. ukazało się obwieszczenie Sekcji Dóbr Wydziału Skarbowego Rządu Gubernialnego Radomskiego o licytacji Dóbr Rządowych Chwałowice, położonych w Ekonomii Iłża, Powiecie Opatowskim, z powinnościami od włościan Chwałowic (oprócz podatków skarbowych i ciężarów gruntowych), ale z propinacją (obowiązkiem kupowania przez chłopów określonych ilości trunków). Podobne obwieszczenie pojawiało się w styczniu 1851 r., kiedy Sekcja Dóbr i Lasów Rządowych Wydziału Skarbowego Rządu Gubernialnego Radomskiego w Dodatku II do nr 23 Dziennika Urzędowego Guberni Radomskiej z 28.05.1855 r. ogłosiła, że w Kancelarii Wójta Gminy Chwałowice w dniu 23.06.1855 r. odbędzie się przed Asesorem Ekonomicznym Okręgu Radomskiego licytacja wieczystej dzierżawy 19 osad kolonialnych położonych we wsiach Chwałowice, Małomierzyce i Antonów. Licytanci się nie stawili, więc w nr 29 Dziennika Urzędowego Guberni Radomskiej z 09.07.1855 r. ukazało się następne obwieszczenie Różańskiego – Asesora Ekonomicznego Okręgu Radomskiego, napisane w Chwałowicach dnia 24.06.1855 r. o kolejnej licytacji mającej się odbyć w dniu 08.08.1855 r. Od licytantów wymagano posiadania gotówki na licytacji oraz urzędowego świadectwa kwalifikacyjnego wydanego przez władze miejsca zamieszkania potwierdzającego zamożność, moralne prowadzenie się i znajomość rolnego gospodarstwa wiejskiego. Tym razem udało się wydzierżawić 11 osad kolonialnych. W Dodatku do nr 36 Dziennika Urzędowego Guberni Radomskiej z 26.08.1855 r. znalazło się obwieszczenie o licytacji dotyczącej pozostałych 8 kolonii w Dobrach Rządowych Chwałowice we wsiach Chwałowice i Małomierzyce, mającej się odbyć 03.10.1855 r. W nr 4 Dziennika Urzędowego Guberni Radomskiej z 11.01.1858 r. ukazało się z kolei obwieszczenie Sekcji Dóbr Wydziału Skarbowego Rządu Gubernialnego Radomskiego o wyznaczonej na dzień 20.05.1858 r. licytacji Dóbr Rządowych Chwałowice, kolonialnie urządzonych w Ekonomii Iłża, Powiecie Opatowskim, składających się z folwarku Chwałowice, z osad karczemnych w Chwałowicach, Małomierzycach i Kolonii Antonów oraz propinacji w tych osadach. Dobra te zostały bowiem skonfiskowane w dniu 10.02.1858 r., zapewne z powodu długów dotychczasowego dzierżawcy.

W tle dworskie zabudowania gospodarskie, lata 60-te. Fot. z kolekcji uratowanej przez Pana J. Czarneckiego

W nr 26 Dziennika Urzędowego Guberni Radomskiej z 10.06.1861 r. ukazała się informacja o wydanym Najwyższym Ukazie z 03.03.1859 r., zgodnie z którym każda gmina wiejska nie może mieć mniej niż 50 domów. W związku z tym wydany został Reskrypt nr 6155/11203 Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych z 08.05.1861 r. zatwierdzający nowy wykaz gmin w Powiecie Opatowskim. W Okręgu Sądowym Soleckim wymieniona została pod numerem 47 Gmina Chwałowice, obejmująca wsie Chwałowice, Małomierzyce i Antonów. Gminami wiejskimi wymienionymi w wykazie były wówczas również np. Iłża, Krzyżanowice, Prędocin, Pasztowa Wola, Pakosław.

Na terenie Chwałowic musiały znajdować się również dobra prywatne. W Archiwum Państwowym w Radomiu zachował się bowiem akt notarialny nr 80, przyjęty w 1854 r. w okręgu soleckim przez podsędka i rejenta Franciszka Miłkowskiego, obejmujący inwentarz po Antonim Pomorskim, właścicielu dóbr Chwałowice.

W okresie poprzedzającym wybuch powstania styczniowego dzierżawcą folwarku był oficer pruski Dąbrowski, który czynnie uczestniczył w przygotowaniu powstania na terenie województwa sandomierskiego. Klęska zrywu powstańczego zbiegła się z poprawą sytuacji chłopów i uszczupleniem własności folwarcznej. Co ciekawe, w numerze 53 czasopisma „Słowo” z dnia 08.03.1887 r. ukazała się informacja, że na jarmarku końskim w Skaryszewie reprezentowani byli właściciele prywatnych stajni obywatelskich, w tym Dąbrowski z Chwałowic. Czyżby zagościł na dłużej w tym miejscu i mimo udziału w powstaniu dysponował folwarkiem albo dobrami prywatnymi? Majątek chwałowicki miał otrzymać następnie za zasługi generał armii carskiej Ulrich, lecz brak jest jakichkolwiek bliższych informacji na ten temat.

Wiadomo ponadto, że w 1892 r. Gubernię Radomską dotknęła epidemia cholery, która dotarła również do Chwałowic i Iłży, gdzie zmarło kilka osób [„Gazeta Świąteczna”, nr 619 z 13.11.1892 r., s. 2].

Majątek Chwałowice

1dworek

Dworek w Chwałowicach. Fot. z kolekcji uratowanej przez Pana J. Czarneckiego

Chwałowice wraz z innymi wsiami w okolicy Iłży były własnością biskupów krakowskich. W ich imieniu zarząd wsią sprawował wyznaczony zarządca majątku. Siłą sprawczą rozwoju wsi – egzystencji miejscowej ludności był dwór – folwark posiadający w różnych okresach czasu do ok. 200 ha ziemi. Folwark chwałowicki w XVII w. należał do średnich obszarowo organizacji gospodarczych. Zabudowania folwarczne znajdowały się pomiędzy drogą do Prędocina a strumykiem przy skrzyżowaniu z drogą od Chwałowic Górnych.

2dworek

Dworek bezpośrednio przed rozbiórką. Fot. z kolekcji uratowanej przez Pana J. Czarneckiego

Od 1789 r. folwark przeszedł na własność państwa a pierwszym jego dzierżawcą został Ignacy Golczowski (lub Golczewski). W okresie poprzedzającym wybuch powstania styczniowego dzierżawcą był oficer pruski Dąbrowski, który czynnie uczestniczył w przygotowaniu powstania na terenie województwa sandomierskiego. Klęska zrywu powstańczego zbiegła się z poprawą sytuacji chłopów i uszczupleniem własności folwarcznej. Majątek chwałowicki otrzymał za zasługi generał armii carskiej Ulrich.

3Zalewski

Zygmunt Zaleski (w środku pomiędzy dwoma mundurowymi) podczas balu w 1935 r. Fot. z kolekcji uratowanej przez Pana J. Czarneckiego

W 1918 r. majątek upaństwowiono a jego dzierżawcą został Zygmunt Zaleski. Był on spokrewniony z Andrzejem Zalewskim (1924-2011), powojennym dziennikarzem radiowym, prowadzącym audycję „Ekoradio” w Pierwszym Programie Polskiego Radia, który w okresie międzywojennym bywał często w majątku Chwałowice. Zygmunt Zaleski zmarł 1939 r., po wkroczeniu Armii Radzieckiej. W 1944 r. w wyniku reformy rolnej zlikwidowano dwór a ziemię podzielono między pracowników folwarku i małorolnych rolników.

4czworaki

Pozostałości czworaków i garaże kółka rolniczego. Fot. z kolekcji uratowanej przez Pana J. Czarneckiego

Życie folwarczne toczyło się wokół zabudowań dworskich, zajmowanych przez dzierżawcę, jego rodzinę i służbę. Dom mieszkalny (dworek) znajdował się na wzniesieniu w zachodniej części podwórza dworskiego. Ostatni dworek to parterowy 6-izbowy budynek z typowym na ówczesne czasy gankiem, wykonany z czerwonej cegły o powierzchni około 250 m2. Obory w części południowej zabudowy gospodarczej wykonane były z piaskowca. Obok dworku w kierunku zachodnim urządzony został sad zajmujący obszar ok. 3 ha oraz park, za którym był budynek dla zarządcy i najbliższej służby. Początkowo czworaki drewniane dla fornali ulokowane były w części wschodniej. W centralnej części podwórza dworskiego była głęboka cembrowana studnia i kuźnia. W okresie międzywojennym nowe mieszkania (czworaki) wybudowano za strumykiem przy drodze do Chwałowic Górnych.

5dworek

Dworek w czasie działania Gromadzkiej Rady Narodowej. Fot. z kolekcji uratowanej przez Pana J. Czarneckiego

W latach 60-tych z cegły z rozebranych czworaków wybudowano w Chwałowicach Górnych remizę strażacką, zaś w latach 70-tych na odzyskanym w ten sposób placu garaże na ciągniki dla miejscowego kółka rolniczego. W latach 1956 – 1971 w dworku mieściła się siedziba Gromadzkiej Rady Narodowej w Chwałowicach, a także poczta i placówka PKO. Budynek, zwany potocznie blaszakiem, był też następnie wykorzystywany w celach mieszkalnych przez pracowników szkoły rolniczej a po ich wyprowadzce zdecydowano o rozbiórce.

SONY DSC
Pozostałości dworskich zabudowań gospodarskich. Fot. Ł. Smaga 16.08.2008

Opracowano na podstawie: J. B. Orczykowski, Chwałowice na Przedgórzu Iłżeckim (maszynopis) oraz ustnych przekazów Pana J. Czarneckiego