W 1696 r. w Norymberdze wydane zostało dzieło „De rebus a Carolo Gustavo Sueciae rege gestis” („O czynach króla szwedzkiego Karola Gustawa X”) autorstwa Niemca Samuela von Pufendorfa (1632-1694), oficjalnego historiografa szwedzkiego. W albumie zamieszczone zostały widoki i plany wielu polskich miast z czasów najazdu szwedzkiego zwanego „potopem szwedzkim” (1655-1660). Obraz został wykonany na podstawie sztychu oficera wojsk szwedzkich Eryka Jönsona Dahlbergha.
Polskie Towarzystwo Krajoznawcze w Warszawie (fot. M. Wisznicki) 1908 r.
Księgarnia W. Troppe Iłża (fot. A. Ostrowska) 1915 r.
Wydawnictwo Ostrowieckiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (fot. T. Rekwirowicz) 1947 r.
Biuro Wydawnicze „Ruch” (fot. T. Hermańczyk)
W mieście zorganizowano komitet na czele z naczelnikiem miasta rejentem iłżeckim, Piotrem Derengowskim, zajmujący się dostawą broni, koni i żywności dla powstańców. U niego, jeszcze przed wybuchem powstania 10.01.1863 r. odbyła się narada, w której wzięli udział m.in. pułkownik województwa sandomierskiego Marian Langiewicz (później dyktator powstania), Tomczyński, Lewkowicz, Maciejowski, a także oficer pruski Dąbrowski, wówczas dzierżawca majątku Chwałowice i czynny członek organizacji. W czasie narady prawdopodobnie na główną kwaterę Langiewicza wybrano majątek Mirzec. Piotr Derengowski miał przygotować napad na garnizon rosyjski stacjonujący w Iłży, lecz z nieznanych powodów nie zdobył się na żadną akcję. Być może przyczyną był brak wsparcia miejscowej organizacji siłami z zewnątrz. [1] W Iłży w jednym z domów mieszczańskich powstał też szpital przyjmujący rannych i chorych uczestników powstania. Tu zatrzymywali się także kurierzy Rządu Narodowego. [2]
W okolicach Iłży walczył jeden z bohaterów powstania na terenie Ziemi Radomskiej i Sandomierskiej pułkownik Dionizy Feliks Czachowski, szef sztabu a następnie naczelnik wojenny województwa sandomierskiego. Nieuchwytny, atakował Rosjan niespodziewanie i odskakiwał w lasy (m.in. iłżeckie) doprowadzając sztukę działań partyzanckich do perfekcji. Po wielu zwycięskich bitwach i potyczkach poniósł dotkliwą porażkę pod Rzeczniowem 05.05.1863 r. Pomimo tego z oddziałem 45 kawalerzystów kontynuował walkę. Pod koniec 1863 r. naczelnik wojenny guberni radomskiej gen. A. Uszakow wydał rozkaz schwytania „krwawego starca”, jak Rosjanie nazywali pułkownika. 06.11.1863 r. doszło do ostatniej walki Dionizego Czachowskiego, który w Kępie Iłżeckiej koło Jawora Soleckiego został zarąbany przez oddział kapitana Assiejewa. [3]
Dionizy Feliks Czachowski (1810-1863)
W dniu 17.01.1864 r. doszło pod Iłżą do starcia wojsk rosyjskich z powstańczym Pułkiem Stopnickim pułkownika Karola „Rębajły” Kality de Brenzenheim (należącego do Dywizji Krakowskiej). Pod Lubienią rosyjski oddział Suchonina został wciągnięty w pułapkę. Rosjanie wiele kilometrów w bezładnej ucieczce zdążali do Iłży, gdzie się schronili. W krwawej kilkugodzinnej walce powstańcy rozbili stawiających zacięty opór Rosjan, którzy rozpierzchli się po okolicy. Powstańcy wycofali się do Jasieńca Iłżeckiego, a następnie w pobliskie lasy. W czasie bitwy zginęło prawdopodobnie 9 powstańców, 18.05.1864 r. na rynku dokonano egzekucji dalszych 5, zaś w kolejnych miesiącach w ramach represji wywieziono wielu mieszkańców na Syberię. [4] M.in. za zabicie kolaborującego z Rosjanami Józefa Przybysławskiego, poczmisztrza (ekspedytora pocztowego) z Iłży, naczelnik Piotr Derengowski i jego wspólnicy zostali skazani na zesłanie. [5]
Karol „Rębajło” Kalita de Brenzenheim (1830-1919)
Na podstawie archiwalnych ksiąg stanu cywilnego ustalono również, że w okolicy Iłży miały miejsce bitwy pod Ciecierówką lub Pasztową Wolą w dniu 23.03.1864 r. oraz w lasach iłżeckich w dniu 22.04.1864 r. [6]
W Iłży znajdują się 2 mogiły z okresu powstania styczniowego, jedna przy ul. Radomskiej, a druga przy ul. Św. Franciszka, na zboczu wąwozu.
Przypisy: [1] W. Dąbkowski, Wybuch powstania styczniowego w województwie sandomierskim, Rocznik Świętokrzyski 1971, T. II, s. 75, 80, 87, 93; [2] A. Bednarczyk, Iłża, Kraków 1981, s. 41; [3] Cz. T. Zwolski (red.),Znani i nieznani Ziemi Radomskiej, Radom 1980, s. 33-34; [4] A. Bednarczyk, Iłża, Kraków 1981, s. 41; M. Zając,Iłża, Iłża 2010, s. 18; J. Boniecki, Ważniejsze walki partyzanckie w Guberni Radomskiej, Rocznik Świętokrzyski 1971, T. II, s. 117; [5] E. Fajkosz, Powstanie w świetle ksiąg stanu cywilnego, Rocznik Świętokrzyski 1971, T. II, s. 144-145; [6] E. Fajkosz, Powstanie w świetle ksiąg stanu cywilnego, Rocznik Świętokrzyski 1971, T. II, s. 133.
Klementyna z Tańskich Hofmanowa: Iłża d. 30. Lipca 1828 r. we Środę:
„Jadąc na Radom kraiem, iuż mi znanym i nie koniecznie ciekawym, pierwszem mieyscem, które mnie uderzyło była Iłża. Z daleka zaiął mnie widok rozwalin iej zamku, wieża wznosząca się do góry iak komin ogromny i gotyckie kościoła farnego dzwonnice. (…) Zamek Iłżeński na górze stoiący, obronny, był zbudowany niegdyś przez Jana Grotta Biskupa, należał iak cała Iłża do Biskupów krakowskich, mieszkał tu ieszcze nie zbyt dawno, ieden z nich, Sołtyk; bo lat temu trzydzieści, ten gmach był całym, lecz owczasowi krainy tey posiadacze wymyśliwszy iakieś dowody, iż w fundamentach iego skarby są ukryte, rozwalili go do szczętu; dziś ptak powietrzny zaledwie w nim schronienie przed burzą znaleść potrafi. Szkoda, bo widok z mieysca na którym był postawiony bardzo piękny, cóż dopiero bydź musiało z wież wysokich? Widać u dołu czystą i obfitą rzekę Białę, kamienice w rynku gotyckiey budowy, kościół farny starożytny, obszerną, górzystą, drzewem ozdobną okolicę.
– Na ten piękny też widok zapatrzyć się miał z naywyższey wieży, ieden młody Xiąże Polski mieszkaiący przed laty w tym zamku i zapatrzył się tek dobrze, że spadł i życie utracił. Matka iego tyle nad tym zgonem łez wylała, iż mieysce Jey łzą nazwali; dopiero przed długie używanie i zepsucie w Iłżę się zmieniło. Takie iest przynaymniey mieyscowe podanie; a chociaż zimni Etymologowie od ilastego gruntu to nazwisko wywodzą, poetyczniey widzieć źródło iego w oczach tkliwey matki.
– Dziś Iłżę ożywiaią rękodzielnie; są sukiennicy, tkacze, a co naywiększa iest fabryka faiansu; iuż za Starowolskiego „Iłża miasto murowane sławne było dla garncarskiego rzemiosła po całey Polsce.” Dotąd w okolicy sposobney gliny nie brakło, obficie iey iest wszędzie, ale musiało zabraknąć w kraiu rąk sposobnych. Anglik na czele iest fabryki i naywięcey w niey widziałam Żydów i Niemców pracuiących. Tego rodzaiu upadek więcey mnie ieszcze dotyka od zamków i grodów upadku; z mnieyszą boleścią widzimy ubytek mieszkania iednego; iak ubytek tylu rąk sposobnych do pracy nieco iuż wyższey; a przez to zmnieyszenie oświaty i dobrego mienia w naylicznieyszey klassie ludzi.
– Pierwszy raz widziałam z bliska i we wszystkich iey szczegółach garncarską robotę; i chociaż nie raz opis iey czytałam, dopiero widząc poiełam, iak ta noga to koło obraca, iak ta glina ręki garncarza słucha; iak prostemi sposobami tworzą się różnych kształtów naczynia. W wielu wiadomościach, w wychowaniu kobiet zwłaszcza, nadto xiążki, za mało świat rzeczywisty brany iest w pomoc, a przecież iedna godzina praktyki więcey nauczy od długiey teoryi.
– Pan Sohndegand, naczelnik fabryki Iłżeńskiey przyymuie różne obstalunki; można z napisami kazać robić całe garnitury wcale porządne. Zwiedziłam także dokładnie kościół farny; nie bardzo zaymuiący chociaż dawny; w zakrystyi widziałam spis przewodzących temu kościołowi; a na ich czele Stanisława z Woyczyc, zmarłego w 1481 roku. (…)”
Źródło: Wybór pism Klementyny z Tańskich Hofmanowey. Tom szósty. Opisy różnych okolic Królestwa Polskiego, Wrocław 1833, s. 255-258.
Biuro Wydawnicze „Ruch” (fot. T. Hermańczyk)
Biuro Wydawnicze „Ruch” (fot. J. Korpal)
Spółdzielczy Instytut Wydawniczy „Kraj” (fot. S. Matyjaszkiewicz)
(brak opisu)
Wejście na cmentarz. Fot. Ł. Smaga 23.06.2011
Wbrew zakazowi osadnictwa żydowskiego do 1862 r., nieliczne rodziny żydowskie zamieszkały w Iłży po III rozbiorze Polski. Pomimo, że miasto posiadało przywilej non tolerandis judaeis, ewenementem był znaczny wzrost w okresie Królestwa Polskiego ludności żydowskiej oraz utworzenie gminy wyznaniowej w 1850 r. W 1827 r. Żydów było 376 (22% ogółu mieszkańców), w 1857 r. – 521 (26,3%), zaś w 1897 r. – 2069 (48%). Było to możliwe dzięki działaniom właścicieli wytwórni fajansu założonej przez Lewiego Seliga Sunderlanda, w której zatrudniano głównie Żydów. Na terenie zakładu istniał wówczas dom modlitewny. W 1837 r. przy drodze na Lipsko na obszarze 1,4 ha utworzony został cmentarz, pierwotnie jako choleryczny. Od 1850 r. stał się własnością gminy żydowskiej, która go ogrodziła. W 1942 r. Żydów wysiedlono do obozu zagłady w Treblince. Cmentarz został zdewastowany i ogołocony z macew.
Pomnik z macewą. Fot. L. Smaga 23.06.2011
Obecnie zalesiony teren cmentarza jest ogrodzony, przy bramie znajduje się tablica z tekstem: „Cmentarz ten został ofiarowany świętej pamięci żywotnej społeczności żydowskiej z Ilzy (Drildzy) i okolic, która tu spoczywa oraz żydowskim ofiarom masowej zagłady, których pogrzebano bez odpowiedniego obrządku pogrzebowego. Pozostawili po sobie dziedzictwo trwające w pamięci pokoleń, którzy modląc się o ich wieczne zbawienie proszą Boga o pokój ich duszom.„, zaś między drzewami zlokalizowany jest samotny pomnik z wbudowaną macewą z tekstem: „Ten masowy grób został poświęcony wiecznej pamięci wszystkich niewinnych, bezimiennych członków Iłżyńskiej i okolicznej społeczności, którzy tragicznie zginęli i zostali pogrzebani bez odpowiedniego obrządku pogrzebowego. Niech ich dusze spoczywają w wiecznym pokoju”.
Pomnik z macewą. Fot. Ł. Smaga 23.06.2011
Opracowano na podstawie: A. Penkalla, Żydowskie ślady w województwie radomskim. Przewodnik, Radom, s. 6, K. Urbański, Almanach gmin żydowskich województwa kieleckiego w latach 1918-1939, Kielce 2007, s. 49-51.
Iłża z czasów wojny 1914-1915 r.
Iłża z okolicą uważana była przez fachowe koła wojskowe rosyjskie za ważny punkt strategiczny: to też naokoło zrobiono kilka rzędów okopów, w następstwie bronili Rosyanie przez dłuższy czas miasta z okolicą i wskutek tego parafia bardzo dużo ucierpiała. Wojsko rosyjskie nie tylko popaliło doszczętnie całe wioski, ale jeszcze wszystkie drzewa przydrożne we wszystkich wioskach wycięło, wszystkie drzewa owocowe w ogrodach wyrąbało, nawet kominy sterczące po spalonych domach poobalano, bo jakoby miały przeszkadzać w strzelaniu. Ofiarą tej niszczycielskiej strategii rosyjskiej padło miasteczko Iłża, w którem pozostał tylko mały kwadrat w środku miasta z kościołem parafialnym, plebanią i 17 domami. Kościół św. Ducha murowany uległ zupełnemu zniszczeniu. Oprócz Iłży spalone zostały wioski: Pastwiska o 20 osadach, Błaziny – 98, Koszary – 30, Kotlarka 52, Kąty Prędockie – 82, Kruki – 16, Podkońce – 110, Lipie – 28, Jasieniec – 130, Seredzice – 180, Kolonia Seredzka – 15, Pakosław w połowie, w Białce spalone wszystkie 24 osady, w Prędocinie spalonych 40 osad t. j. większa część wsi. W Płusach spalono 12 osad, zostało 50. W całej ogromnej parafii ocalały tylko 3 wsie w całości: Chwałowice z 80 osadami, Małomierzyce z 102 i Starosiedlice z 16 gospodarstwami. Nie darowały wojska rosyjskie i plonom ziemnym, stojąc przez dwa miesiące, bo od połowy maja do połowy lipca w obrębie parafii tak zniszczyły zboża, że ludność po ich odejściu zaledwo ¼ zasiewów zebrać mogła. Dla ratowania biednych od głodowej śmierci zorganizowany został Komitet gminny, ale ten nawet w połowie zaradzić ogólnej nędzy nie może. Proboszcz parafii ks. kan. i dziekan Sobótka oraz wikaryusze ks. ks. Walenty Ciesielski i Prosper Malinowski pozostali na miejscu.
Źródło: Kronika Dyecezyi Sandomierskiej. Miesięcznik, poświęcony sprawom religijnym, naukowym i społecznym, rok 1916, nr 1, s. 10.
W roku 1827 Iłża i okolice znajdowały się w granicach Królestwa Polskiego. Iłża była parafią w województwie sandomierskim, obwodzie opatowskim i powiecie soleckim.
Błaziny:
– własność rządowa
– ilość domów: 44
– ludność ogólna: 300
Chwałowice:
– własność prywatna
– ilość domów: 39
– ludność ogólna: 209
Iłża:
– własność rządowa
– ilość domów: 228
– ludność ogólna: 1790
Jasienie:
– własność rządowa
– ilość domów: 48
– ludność ogólna: 239
Małomierzyce:
– własność rządowa
– ilość domów: 40
– ludność ogólna: 235
Pakosław:
– własność prywatna
– ilość domów: 65
– ludność ogólna: 434
Pasztowa Wola (parafia Mirosław):
– własność rządowa
– ilość domów: 86
– ludność ogólna: 510
Prędocin:
– własność rządowa
– ilość domów: 66
– ludność ogólna: 391
Seredzice bliższe:
– własność rządowa
– ilość domów: 43
– ludność ogólna: 162
Seredzice dalsze:
– własność rządowa
– ilość domów: 43
– ludność ogólna: 226
Dane zaczerpnięte zostały z:
1. Tabella Miast, Wsi, Osad Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności alfabetycznie ułożona w Biórze Kommifsyi Rządowey Spraw Wewnętrznych i Policyi. Tom I., A. – Ł., Drukarnia Łątkiewicza przy ulicy Senatorskiey nro 467, Warszawa 1827.
2. Tabella Miast, Wsi, Osad Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności alfabetycznie ułożona w Biórze Kommifsyi Rządowey Spraw Wewnętrznych i Policyi. Tom II., M. – Z., Drukarnia Łątkiewicza przy ulicy Senatorskiey nro 467, Warszawa 1827.
Pieczęć okrągła (35 mm), przedstawia pomiędzy ornamentami stojącą postać biskupa w infule, z prawą ręką wzniesioną do błogosławieństwa, lewą zaś opartą o pastorał, u kolan tej postaci tarcza z trzema koronami: dwie i jedna (herb kapituły krakowskiej). W otoku napis przedzielony infułą: „SIGILL + CIVITAT …… ISLENSIS ^ ano 1500”. Pieczęć wyciśnięta na dokumencie z r. 1532:
Pieczęć okrągła (28 mm), wyobraża na ozdobnej tarczy renesansowej trzy korony: dwie i jedną, nad niemi r. 1564, nad tarczą infuła przedziela napis otokowy: „SIGILVM . CIVITATIS . ISLZENSIS”. Pieczęć na dokumentach z r. 1564 i 1565:
Pieczęć okrągła (34 mm), wyobraża na tarczy barokowej trzy korony: dwie i jedna, nad tarczą infuła pomiędzy rękojeścią miecza i górną częścią pastorału. W otoku napis nieczytelny. Pieczęć na dokumencie z r. 1778:
Pieczęć okrągła (23 mm), przedstawia na tarczy barokowej na herbie Hadbank krzyż. W otoku napis: „SIGIL o SKABINO o CIVIT… ILZENSI..” Pieczęć ławników wyciśnięta na dokumencie z r. 1778:
Źródło: „Pieczęcie miast dawnej Polski”, Zeszyt 1, Kraków – Warszawa 1905, s. 89-90.
Medal okolicznościowy z okazji 750-lecia nadania praw miejskich Iłży:
Znaczek pocztowy:
Etykietka zapałczana z serii „Sztuka ludowa” produkcji Częstochowskich Zakładów Przemysłu Zapałczanego:
Psia zawieszka z 1941 r.:
Karta telefoniczna:
Etykieta pasteryzowanego piwa jasnego pełnego „Export Special” Browaru Radom, rozlewanego w rozlewni Iłża:
Medal okolicznościowy z okazji odsłonięcia pomnika w 40 rocznicę bitwy pod Iłżą:
Medal okolicznościowy za zasługi dla miasta Iłży:
Chwałowice, Iłża, region radomski, świętokrzyski 