Kategoria: Chwałowice

Archikoszmar w Chwałowicach. Tak przebudowano dawną szkołę

Published on przez chwalilzaDodaj komentarz

Poniżej przytoczony został tekst Mateusza Markowskiego pt. „Archikoszmar w Chwałowicach. Tak przebudowano dawną szkołę”, który w dniu 13 lutego 2025 r. ukazał się na stronie prestiżowego magazynu „WhiteMAD”.

https://www.whitemad.pl/szkola-w-chwalowicach-zostala-przebudowana-archikoszmar/

Na stronie internetowej Magazynu można przeczytać: „Magazyn WhiteMAD tworzy zespół miłośników architektury i designu. Naszym celem jest promocja polskiej architektury, designu i mody, dlatego pokazujemy projekty wnętrz, budynków, modowe kolekcje i wzornictwo przemysłowe. Serwis http://www.whiteMAD.pl wydajemy od 2014 r., a od 2017 r. magazyn whiteMAD w kwartalnym cyklu dostępny w całej Polsce. Uwielbiamy piękną architekturę i design, pokazujemy sylwetki zdolnych polskich projektantów, zaglądamy do najpiękniejszych mieszkań w Polsce. Publikujemy też najważniejsze projekty i realizacje z całego świata. Opisujemy ikony architektury, zabytki i miejsca publiczne. Nie boimy się podejmować kontrowersyjnych tematów”.

Lata 60/70. Fot. z kolekcji ocalonej przez Jana Czarneckiego

Archikoszmar w Chwałowicach. Tak przebudowano dawną szkołę.

„Przekształcenia zabytkowych i historycznych budynków w Polsce to temat budzący wiele emocji. Dużą część takich inwestycji stanowią inicjatywy samorządowe gmin, gdzie estetyka i chęć ochrony dziedzictwa przegrywają z niedoborem finansów i niedostateczną świadomością włodarzy. W wyniku działań lokalnych władz, cenne historycznie i kulturowo obiekty ulegają niekontrolowanym przekształceniom, tracąc wszelkie wartościowe cechy, które prowadzą do zubożenia regionalnego krajobrazu. Ten smutny los podzieliła dawna szkoła w Chwałowicach. Placówka przestała funkcjonować w 2009 roku, a dziś, po znacznej przebudowie, jej miejsce zajmują lokale mieszkalne.

Szkoła w Chwałowicach – historia

Publiczna Szkoła Podstawowa w Chwałowicach, wsi położonej w województwie mazowieckim, w powiecie radomskim, w gminie Iłża, powstała w 1918 roku jako jednoklasowa szkoła powszechna. Początkowo mieściła się w wynajętym mieszkaniu u Antoniego Marka na Podjedlance. Dynamiczny rozwój oświaty w regionie sprawił, że podjęto decyzję o budowie nowego obiektu. W 1925 roku wmurowano kamień węgielny, a szkołę uroczyście otwarto już rok później. W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele władz wojewódzkich i powiatowych, a także licznie zgromadzona społeczność lokalna. Pierwszym kierownikiem placówki został Józef Mazur. Przez dziesięciolecia podstawówka była miejscem edukacji dla dzieci z Chwałowic oraz okolicznych wsi, m.in. Małomierzyc, Jedlanki Starej i Nowej.

Rok 2007. Fot. Ł. Smaga

Architektura obiektu

Szkoła w Chwałowicach była budynkiem murowanym, parterowym z użytkowym poddaszem. Jej architektura nawiązywała swoim wyglądem do tradycyjnych, wiejskich siedzib. Obiekt posiadał dość prostą bryłę, urozmaiconą rozrzeźbieniem wielospadowego dachu, który pokryto blachą. Charakterystyczne były lukarny oraz drewniane elementy szczytów, co dodawało budynkowi regionalnego charakteru. Na osi głównej znajdowało się wejście zaakcentowane niewielkimi schodami i łukowym nadprożem nad dwuskrzydłowymi drzwiami. Po bokach zaprojektowano symetryczne rzędy prostych, klasycznych okien. Ściany szkoły otynkowano i pomalowano na jasno, a cokół otrzymał ciemniejszy kolor.

Rok 2012. Fot. Ł. Smaga

Wnętrza i funkcjonowanie placówki

W okresie funkcjonowania podstawówki na parterze mieściły się cztery klasy, po dwie po lewej i po prawej stronie od wejścia. Dalej przechodziło się do korytarza będącego szatnią, a centralną część budynku stanowiło prostokątne pomieszczenie pełniące funkcję sali gimnastycznej, miejsca rekreacji podczas przerw (ze stołem do tenisa pośrodku), emisji filmów przez kino obwoźne, apeli, dyskotek itp. Drewniane schody na piętro umieszczono po lewej stronie od wejścia, pomiędzy klasami. Na piętrze znajdowała się jedna sala lekcyjna, mieszkanie dla nauczycieli oraz strych. Jeszcze w latach 90. toaleta funkcjonowała w osobnym budynku.

Rok 2019. Fot. Ł. Smaga

Upadek i decyzja o zamknięciu szkoły

Po transformacji ustrojowej w 1989 roku wielu mieszkańców wsi zdecydowało się na migrację do miast, co wpłynęło na znaczny spadek liczby dzieci w wieku szkolnym. W efekcie placówka prowadziła naukę jedynie w klasach I-III. Ostatecznie, decyzją Rady Miasta i Gminy w Iłży, z dniem 1 września 2009 roku Szkoła Podstawowa w Chwałowicach zakończyła swoją działalność. Budynek popadł wówczas w zapomnienie, pozostając pustostanem przez dekadę. Obiekt nosił liczne ubytki w tynku i farbie, zachowując jednak oryginalną bryłę i detale architektoniczne. Teren wokół nieruchomości z czasem zarósł trawą i dziką roślinnością, lecz obecność kwiatów i starych drzew przypominała o dawnej estetyce otoczenia.

W 2019 roku, w wyniku podjętej przez samorząd decyzji, dawna szkoła przeszła gruntowną przebudowę. W ramach inwestycji, zakończonej w październiku 2020 roku, nieruchomość zmodernizowano przekształcono w budynek mieszkalny. Efekty pozostawiają jednak bardzo wiele do życzenia. Pierwotny charakter prawie stuletniego obiektu został niemal całkowicie zatarty, a jego wygląd zmieniono tak radykalnie, że trudno rozpoznać, iż budynek pełnił dawniej funkcję edukacyjną i przedstawiał jakiekolwiek wartościowe cechy architektoniczne. W ramach prac zburzono całe poddasze, przebudowano wnętrza, zmieniono kształt otworów okiennych i drzwiowych oraz uproszczono tylną elewację. Z malowniczego obiektu pozostały praktycznie tylko mury obwodowe. Opuszczoną szkołę zamieniono w prosty obiekt mieszkalny, w którym funkcjonuje pięć lokali. Dla rodzin z regionu była to szansa na nowe życie, ale dla innych – bolesna strata historycznej placówki, która przez dekady stanowiła serce lokalnej społeczności.

Rok 2020. Fot. Ł. Smaga

Czy renowacja musi oznaczać zatarcie historii?

Historia dawnej szkoły w Chwałowicach to jeden z wielu przypadków nieudolnej przebudowy dawnych obiektów użyteczności publicznej. Niestety, w wielu tego typu projektach gubi się pierwotny charakter budynku. Choć modernizacja i dostosowanie do nowych potrzeb bywają koniecznością, warto zadbać o to, by nie zatracić ducha historii, jaki niosą ze sobą stare budynki. Samorządy powinny walczyć o zachowanie oryginalnej, lokalnej architektury i wykazywać większą wrażliwość na estetykę. Ta powinna się pojawiać u urzędników nawet jeśli budynek nie figuruje w rejestrze zabytków.”

Źródło: chwalilza.home.blog, Architektoniczna Rewolta/Piotr Cis-Wolterowicz

Autor powyższego tekstu: Mateusz Markowski 12.02.2025

https://www.whitemad.pl/szkola-w-chwalowicach-zostala-przebudowana-archikoszmar/

O Janie Orczykowskim, poecie z Chwałowic

Published on przez chwalilzaDodaj komentarz

Jan Bogusław Orczykowski urodził się w 1940 roku w Chwałowicach, ukończył Politechnikę Świętokrzyską i Wyższą Szkołę Nauk Społecznych w Warszawie. Na wydanych tomikach poezji krótko przedstawia siebie jako ekonomistę, polityka, podróżnika, dla którego szczególne miejsce w życiu zajmuje historia rodziny, Chwałowic, Iłży i innych miejscowości, z którymi związał swój los (Białobrzegi, Radom, Zakrzew). Prof. dr hab. Roch Sulima w przedmowie do tomiku „Zbliżenia” z 2014 roku przedstawiając poetę napisał, że Jan Orczykowski jest znanym regionalnym działaczem społecznym i animatorem kultury, a jego dokonania są pełne pomysłowości, dalekie od urzędniczej rutyny, wzbudzają autentyczne zainteresowanie w lokalnym środowisku. Wystarczy wspomnieć, jak wylicza uczony, organizację obchodów 640-lecia rodzinnej wsi Chwałowice, Zjazdy Rodziny Orczykowskich, której genealogię Jan zrekonstruował na przestrzeni ostatnich 400 lat, a także przygotowanie mini-monografii swojej okolicy pt. „Chwałowice na Przedgórzu Iłżeckim” (2007).

„Po lekcjach”

O nic już nie zabiegam
Nigdzie się nie spieszę
Odrobiłem życiowe lekcje
Wiersze piszę
Kupiłem sobie spokój
Skromnym pokornym życiem
Czy na to zasłużyłem
Pytam swoją duszę
Co mam uczynić jeszcze
Dla pocieszenia serc
Pochylę głowę nad ziemią
I zasnę w głębokim śnie

Dzięki poezji Jan Orczykowski rysuje obrazy najbliższych sobie miejsc, emocji, wspomnień i osób, dobierając do tego odpowiednie słowa, bo jak sam przekonuje:

Słowo
to góra mocy
obecna wśród ludzi
unicestwia i nagradza
nigdy nie spożyta
wiecznie mieszka w nas
Tak zostanie
dopóki będzie istniał świat

Dla Jana Orczykowskiego świątynią słowa i początkiem jego poetyckiej drogi pozostaje szkoła. Wracając do genezy szkolnictwa w swoich rodzinnych Chwałowicach poeta przypomina, że ukazem cara Rosji centralnej Polsce nadany został wymóg nauczania pisania i czytania, więc pierwsze placówki na terenach wiejskich zaczęły powstawać w II połowie XIX wieku. Podkreśla, że w 1890 roku w Chwałowicach powstała szkoła elementarna, mieszcząca się w prywatnym domu, a 30 lat później wybudowano wreszcie samodzielny murowany budynek Szkoły Podstawowej. Do jej budowy przyczynił się dziadek poety, absolwent miejscowego nauczania, który zginął tragicznie w 1921 roku. Według Jana Orczykowskiego, Szkoła Podstawowa w Chwałowicach miała od samego początku dobrych opiekunów i nauczycieli, a sukcesem placówki okazało się wyedukowanie aż 69 uczniów, którzy wybrali w dorosłym życiu zawód nauczyciela.

„Moja podstawówka”

Posadziłem przy mojej szkole
Biało-czerwony kwiat
Kwiat wdzięczności nauczycielom
Z moich dziecinnych lat
Wracam do swojego dzieciństwa
Zakurzonej z książkami szuflady
I do miski jest mi blisko
Z białym barszczem
I skwarkami trochę od parady
Pamięć zawodzi
Pustkę wypełnia tęsknota
A ja dojrzały na mecie
Z sercem, co wspomnieniami
Mocno, mocno wciąż miota

Pierwsze rymowanki młody Jan tworzył z okazji rodzinnych uroczystości (Dziś są Twoje imieniny, przyjmij moje życzenia, co się będą na dobre zamieniać). Ucząc się w Szkole Podstawowej wykorzystywane były jego zdolności podczas akademii organizowanych z okazji obchodów świąt lub innych wydarzeń. Wciąż to były jednak okazjonalne występy i jak sam podkreśla rymowanki, a nie wiersze. Chęciami młodego poety pokierowała nauczycielka Szkoły Rolniczej w Chwałowicach (Technikum Rachunkowości Rolnej) Władysława Bratek, która założyła i prowadziła kółko recytatorskie. Wiersze prezetowane były w tamtym czasie przez Jana podczas spotkań kółka, a szerszemu gronu słuchaczy przedstawiane w trakcie uroczystości szkolnych. W wojsku w latach 1961-63 został pisarzem i redaktorem gazety w Instytucie Technicznym Wojsk Lotniczych w Warszawie. Po powrocie do cywila swoją twórczość prezentował na zebraniach Związku Młodzieży Wiejskiej i Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej, a także podczas spotkań młodzieżowych. W 1969 roku doszło do pożaru jego domu rodzinnego, w wyniku którego utracił na zawsze liczne swoje zapiski, w tym wiersze. Pochłonięty życiem zawodowym Jan Orczykowski z poezji nie zrezygnował, a nawet zdarzały mu się występy podczas wyjazdów biznesowych do Moskwy i Mińska, gdzie w kameralnych warunkach recytował swoje wiersze, przeplatane wykonywaniem przez miejscowych pieśni rosyjskich.

„Bez granic”

Gdzieś za rogatką
Jest granica
Dalej w zieleni
Piękny dom
Po nocach smętnie
Gra muzyka
Nic jej nie dzieli
Harmonię słychać
Na drogim planie struny drżą
Słucham
Piękną melodią się zachwycam
Którą żyje też graniczny dom

Twórczość Jana Orczykowskiego wybuchła z wielką siłą, kiedy przeszedł na emeryturę. Liczba wierszy nie tylko wzrastała w imponującym tempie, ale poeta w końcu zadbał o to, aby własne dziedzictwo utrwalić. Napisał 20 tomików wierszy, z których drukiem ukazało się 10: „Monolog o miłości” (Radom 2013), „Zbliżenia” (Radom 2014), „Czas” (Radom 2015), „Refleksje” (Radom 2016), „Z potrzeby serca” (Radom 2016), „Wspomnienia” (Radom 2017), „Duchowa mozaika” (Radom 2021), „Moje klimaty” (dwa wydania; Radom 2022 – II wydanie), „Z życia wzięte” (Radom 2022), „Moc wzruszeń. Wiersze wybrane” (Radom 2023). Wszystkie poeta wydał na własny koszt, dzieląc się nimi za darmo z chętnymi. W Chwałowicach prezentował swoją twórczość 2 razy, a w Iłży 3 razy. Do swoich ulubionych tematów zalicza: miłość do rodzinnej miejscowości, czyli Chwałowic i Ziemi Iłżeckiej, przywiązanie do swojego kraju (patriotyzm), a także umiłowanie przyrody. Obok nieżyjącej już Władysławy Bratek, która najbardziej mu pomogła w ukierunkowaniu swych poetyckich zainteresowań, Jan Orczykowski jest wdzięczny za wsparcie ze strony swojego nauczyciela i poety Jana Czarneckiego, profesora Rocha Sulimy i byłej dyrektorki Szkoły Podstawowej w Chwałowicach Krystyny Maziarek.

„Odbicie”

Patrzę w lustrze w swe oczy
Nie do końca rozczytane
Czy szedłem najlepszą drogą
I co mi jeszcze pisane
Nie dogonię nigdy nadziei
Nie wiem co jutro będzie
Ciemnieje nade mną niebo
Tu i tam – wszędzie
Finał jest znany
Pożegnać to co odchodzi
Co trzeba przejmą następcy
Uparci, dojrzali, młodzi

Prof. dr hab. Roch Sulima w przedmowie do tomiku „Zbliżenia” z 2014 roku pisze, że poezja Jana Orczykowskiego to „godzina szczerości”, to rozrachunek ze swoim aktywnym społecznie życiem, a zarazem próba znalezienia wewnętrznej harmonii, odczytywanie biegu życia jako spełnionego czasu. Dominującą tonacją w tych wierszach jest liryka, czyli tak ważna w biografii poety – „godzina szczerości”, w której pojawiają się zwierzenia miłosne, nostalgia za wiejskim krajobrazem i nastroje z dzieciństwa. Poezja Jana Orczykowskiego, jak podkreśla uczony, wzbogaca współczeny krajobraz kulturalny Ziemi Iłżeckiej, dopełniają te znaczenia, które w lokalnej pamięci estetycznej ugruntowały wiersze Jana Czarneckiego czy folklor pieśniowy Józefa Myszki.

„Przeszłość”

Odwiedzam stare kąty
Wiele ich znam
Tęskno mi do przeszłości
Jak to pokonać mam
Ścielę wspomnieniami
Stare szlaki zatarte
Błądzę w snach
Żyję z sercem rozdartym
Po cichu na sensację liczę
A tych mało doznałem
Czy one przywrócą mi radość
Czy tak się stanie
Chcę wrócić do przeszłości
Zadaję sobie trudne pytania
Odpowiedzi pełnej już nie usłyszę
Nie poznam oczekiwanego zdania

Z kolei Krystyna Smolińska w przedmowie do tomiku „Czas” z 2015 roku, stwierdza, że wiersze Jana Orczykowskiego to rozrachunek z aktywnym życiem społecznym, rodzinnym, towarzyskim i osobistym. To dojrzałe, refleksyjne patrzenie na uroczy, wciąż zmieniający się i zadziwiający świat. Świat pełen sprzeczności, ścierających się przeciwieństw, upadków i wzlotów, momentów zwątpienia i wiary przenoszącej góry. Są świadectwem życiowych podumowań, próbą zrozumienia siebie i bliskich, poetyckim rozrachunkiem z przeszłością i krytycznym, miejscami smutnym spojrzeniem na współczesność, którą tak trudno zaakceptować. Wiersze świadczą, jak wskazuje recenzentka, o przemianie poety, że doświadczenia życiowe bez wątpienia wzbogacają, ale nie zawsze dają odpowiedź na nawet najprostsze pytania o swoje relacje ze światem, sposób postępowania innych, sens działań, intepretacją naszych decyzji – trudno odpowiedzieć jednoznacznie. Późny wiek, różnorodność doświadczeń pomagają poecie, według Krystyny Smolińskiej, mówić wprost, ukazywać w wierszu bezpośrednio liryczną szczerość.

„Wzruszenia”

Nie żałuj mi
Tej jednej wspólnej niedzieli
Za chwilę zostanę sam
Czas nas na długo rozdzieli
Zabiorę smutną melodię
I zapach białego obrusa
Będę to długo pamiętał
I wspomnieniami się wzruszał
Cisza ostatniej niedzieli
Wielkiego naszego święta
Zostanie w nas
Długo, będziemy o niej pamiętać
Zabierzemy ze sobą
Pamięć dobrego dnia
Po sobie zostawimy
Melodię co była i jest
Ta co łączyła i łączy nas

Poetyckie dziedzictwo Jana Czarneckiego to wciąż otwarta księga, którą współtworzy jego uczeń Jan Orczykowski i której karty czekają na kolejne pokolenie oddane temu wyjątkowemu miejscu, jakim są Chwałowice na Przedgórzu Iłżeckim.

Chwałowice – szkoły, pomnik, remiza

Published on przez chwalilzaDodaj komentarz

tablice4-min

Szkoła Rolnicza

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku rząd Polski postanowił podnieść poziom rolnictwa w kraju i ustawą z dnia 09.07.1920 r. zobowiązał powiaty do otwarcia na swoim terenie szkół rolniczych mających służyć kształceniu gospodarzy rolnych. W powiecie iłżeckim na lokalizację takiej szkoły wybrano Chwałowice, ponieważ był tu rządowy majątek ziemski. Uchwałą sejmiku powiatu iłżeckiego z 1921 roku wydzielono 60 mórg ziemi z majątku państwowego w Chwałowicach na potrzeby wzorcowej męskiej szkoły rolniczej. Projektantami budynków szkoły byli architekci Stefan Wąs i Tadeusz Telatycki. W latach 1922-1928 wybudowano szkołę z internatem, budynek mieszkalny dla nauczycieli, kompleks budynków gospodarczych oraz urządzono wzorcowe gospodarstwo rolne. Uroczystego otwarcia gmachu szkolnego dokonano w dniu 10.11.1928 r., w 10-tą rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości, nadając jej imię „11 Listopada”. Naukę w dniu 16.02.1929 r. rozpoczęło 27 uczniów, a pierwszym dyrektorem był inż. Zygmunt Buczyński. Szkoła kształciła rolników wyposażając ich w wiedzę i umiejętności do prowadzenia gospodarstw zdobywane na praktykach w przyszkolnym gospodarstwie. Wypracowała sobie właściwe miejsce i zdobyła uznanie społeczne w szerzeniu oświaty rolniczej na terenie powiatu iłżeckiego.

02 Szkoła Rolnicza

Po wyzwoleniu spod niemieckiej okupacji, już w marcu 1945 r. na terenie placówki otwarto Państwowe Gimnazjum Rolnicze. Od 1948 roku funkcjonowało 4-letnie Liceum Rolnicze, do którego przyjęto również dziewczęta. Po kolejnych reorganizacjach w 1967 roku otwarte zostało Technikum Rachunkowości Rolnej, a 10 lat później Liceum Ekonomiczne i Technikum Rolnicze. W 1975 roku z inicjatywy dyrektora Zygmunta Bratka otwarte zostało Muzeum Szkolne – Salę Pamięci Narodowej oraz odsłonięto tablicę poświęconą pamięci zamordowanego w czasie II wojny światowej dyrektora Stanisława Daniluka. W roku 1979 odbyły się obchody 50-lecia funkcjonowania szkoły, nadano jej imię „Bohaterów Ziemi Iłżeckiej”, wręczono sztandar ufundowany przez społeczeństwo oraz uhonorowano placówkę Medalem Komisji Edukacji Narodowej.

03 Szkoła Rolnicza

W 2002 roku nastąpiła zmiana statusu szkoły i powstał Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych, a rok później również Centrum Kształcenia Ustawicznego dla dorosłych. W 2009 roku utworzone zostało Liceum Ogólnokształcące Mundurowe, a w 2021 roku Zespół Szkół i Placówek wraz ze Specjalnym Ośrodkiem Szkolno – Wychowawczym zajmującym się terapią, rehabilitacją oraz kształceniem dzieci i młodzieży z niepełnosprawnościami.

IMG_20240712_161700817_HDR

Pomnik upamiętniający zwycięską walkę oddziału BCH ,,Ośki” w Nadleśnictwie w Chwałowicach

W lipcu 1944 r. Tadeusz Wojtyniak ps. „Baca” i Lucjan Urban ps. „Piast”, członkowie Zgrupowania Batalionów Chłopskich Jana Sońty ps. „Ośka” ustalili, iż w Chwałowicach, stacjonujący w budynku nadleśnictwa hitlerowski sztab dywizyjny w sile około 150 ludzi jest w posiadaniu ważnych planów odcinka frontu Sandomierz – Puławy. Ponadto dowiedzieli się, że znajduje się tam duża ilość broni, zwłaszcza maszynowej oraz duży zapas amunicji. „Ośka” polecił „Hiszpanowi” i „Bacy” opracować założenia do wykonania akcji, a w przeprowadzeniu wywiadu brali udział dwaj mieszkańcy Chwałowic, członkowie BCh – Władysław Maciejewski ps. „Katon” i Józef Strzemecki ps. „Orestes”, a także nadleśniczy Stanisław Czech ps. „Lalka”, który przekazał dokładny szkic nadleśnictwa z uwzględnieniem rozmieszczenia stanowisk obronnych, magazynów broni i liczebności Niemców w poszczególnych budynkach.

05 Pomnik Bch

W dniu 28 lipca 1944 r. przebrany w mundury niemieckie 50-osobowy oddział pod dowództwem „Bacy”, w tym 30 Gruzinów, którzy początkowo służyli w armii niemieckiej i przeszli na stronę polską, udał się do nadleśnictwa w niedzielne popołudnie. Kierujący się od strony Iłży oddział wszedł na dziedziniec, rozbroił wartowników, otoczył znajdujących się tam hitlerowców i po ciężkiej walce zdobył budynki. W brawurowej akcji zginęło 20 Niemców, 29 zostało rannych i bardzo wielu wzięto do niewoli, a tylko jeden partyzant został poważnie ranny. Pod osłoną stanowiącej zabezpieczenie grupy „Hiszpana” partyzanci wycofali się do lasów małomierzyckich.

04 Odsłonięcie pomnika BCh

Inicjatorem budowy pomnika upamiętniającego akcję partyzantów było Koło ZBoWiD w Iłży. Uroczystość odsłonięcia pomnika odbyła się w dniu 10.10.1982 r. przy asyście warty honorowej Ludowego Wojska Polskiego i udziale przedstawicieli władz lokalnych i wojskowych, uczniów miejscowych szkół oraz mieszkańców Chwałowic i okolic. Pomnikiem przez lata opiekowali się uczniowie Szkoły Rolniczej i Szkoły Podstawowej w Chwałowicach oraz organizowane przy nim były uroczystości w rocznice ważnych wydarzeń z okresu II wojny światowej, a także ślubowania zuchów i harcerzy.

tablice2-min

Szkoła Podstawowa

Szkoła Podstawowa w Chwałowicach działała w latach 1918-2009. Początkowo była to jednoklasowa szkoła powszechna i mieściła się w wynajętym mieszkaniu u Antoniego Marka na Podjedlance. Jesienią 1925 roku Dozór Szkolny gminy Krzyżanowice, podjął uchwałę o budowie szkoły w Chwałowicach i 10.10.1925 r., wmurowano kamień węgielny pod jej budowę na działce zwanej „kowalichą”. W dniu 14.10.1926 r. odbyło się uroczyste otwarcie Publicznej Szkoły Powszechnej, 3-klasowej. W uroczystości wziął udział wojewoda kielecki, przedstawiciele władz powiatu iłżeckiego, gminy Krzyżanowice, miejscowa ludność oraz uczniowie z nauczycielką – Cecylią Kustrową. Pierwszym kierownikiem szkoły został Józef Mazur. W trzech dużych salach lekcyjnych uczyły się dzieci z Chwałowic, w klasach starszych również z Małomierzyc, Jedlanki Starej i Nowej, a przed II wojną światową nawet z Kajetanowa i Ciecierówki.

04 Szkoła podstawowa

08 Szkoła podstawowa

Kolejne reformy edukacji oraz zmieniająca się liczba dzieci w Chwałowicach powodowały, że stopień organizacyjny szkoły i jej nazwa, ulegały ciągłym zmianom. Przemiany ustrojowe i społeczno – gospodarcze po 1989 r. spowodowały odpływ ludności ze wsi do miast. Malała liczba dzieci, szkoła prowadziła nauczanie tylko w klasach I-III. W dniu 01.09.2009 r., decyzją Rady Miasta i Gminy w Iłży, Publiczna Szkoła Podstawowa w Chwałowicach została zamknięta. Przeszła do historii… Przez kilka lat budynek był pustostanem roku rozpoczął się jego generalny remont, w wyniku którego wygląd budynku uległ radykalnej zmianie. Zmieniono również sposób użytkowania budynku byłej szkoły w Chwałowicach na budynek mieszkalny. Inwestycję ukończono w październiku 2020 roku. W obecnej chwili znajduje się w nim pięć lokali mieszkalnych.

05 Szkoła podstawowa

Remiza strażacka

W dniu 31.07.1935 r. została zarejestrowana jako stowarzyszenie Ochotnicza Straż Pożarna w Chwałowicach, działająca nieformalnie przed tą datą. Pierwszym naczelnikiem został Józef Siwiec (ps. „Zryw”). W tym czasie trudno było o zakup potrzebnego sprzętu ze względu na skromne fundusze, które strażacy pozyskiwali zbierając je od ludności oraz z organizowanych przez straż imprez takich jak: loterie fantowe i zabawy. Ze zgromadzonych środków oraz pomocy władz gminnych w Krzyżanowicach zakupiono ręczną pompę zwaną „sikawką”, bosaki i drabiny. Sprzęt gaśniczy, na wypadek pożaru, ciągnięty był przez konie, które były własnością prywatną strażaków – ochotników. Za „konie w straży” byli oni co rocznie zwalniani z tzw. „czworaku prac społecznych na rzecz wsi”. Po wojnie przy strumieniu, nieopodal ruin czworaków dworskich, wydzielono 0,51 ha łąki na plac do ćwiczeń z dostępem do wody.

09 Remiza

W 1962 roku Adam Fereniec przekazał 0,26 ha gruntu pod budowę przyszłej strażnicy. Po zgromadzeniu wystarczającej ilości materiałów budowlanych, w tym cegieł po rozebranych czworakach dworskich w 1967 roku przystąpiono do budowy remizy strażackiej. Jej uroczyste otwarcie miało miejsce w dniu w dniu 06.07.1969 r. Stary budynek OSP przez szereg lat ulegał modernizacji i remontom, z wymianą dachu, termoizolacją, wybudowaniem podjazdu dla niepełnosprawnych i remontem pomieszczeń wewnętrznych włącznie. Dzięki druhom z OSP powstało również nowe ogrodzenie. W październiku 2022 roku obok istniejącego budynku, rozpoczęła się budowa nowego garażu dla OSP Chwałowice. Inwestycję ukończono we wrześniu 2023 roku.

06 Remiza

IMG_20240712_161732609

Chwałowice – dworek, kościół

Published on przez chwalilzaDodaj komentarz

tablice-min

Dworek

Majątek ziemski będący folwarkiem istniał w Chwałowicach od wczesnego średniowiecza, pozostając własnością biskupów krakowskich. W ich imieniu folwarkiem administrował wyznaczony zarządca. W granicach majątku położone były ziemie (o powierzchni nawet do 200 ha) tworzące obecnie Nową Wieś do granic Prędocina, tereny należące do Szkoły Rolniczej aż po Iłżankę oraz tzw. „dworskie łąki”.

Na mocy konstytucji uchwalonej w dniu 17.07.1789 r. przez Sejm Wielki majątek biskupi, w tym Chwałowice, przejął Skarb Państwa. Odtąd dwór wchodził w skład Ekonomii Iłżeckiej. Zabudowania folwarczne, w tym dworek, stajnie, obora, stodoły, spichlerz, a nawet browar, znajdowały się na wzgórzu pomiędzy drogą do Prędocina a strumykiem przy skrzyżowaniu z drogą od Chwałowic Górnych. Majątek od chwili jego upaństwowienia, przez okres zaborów do końca lat 60-tych XIX wieku był wydzierżawiany i zarządzany przez kolejnych dzierżawców wywodzących się ze szlachty, pełniący jednocześnie funkcję wójta.

Dworek

W 1868 roku na mocy ukazu carskiego ziemie dotychczasowego folwarku zostały nadane na własność generałowi majorowi Urlichowi za zasługi m.in. w tłumieniu powstania styczniowego. Po jego śmierci, aż do 1918 roku własność dóbr należała do jego córki Eleonory Horn. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości majątek rosyjskiej rodziny został upaństwowiony. Na jego części została utworzona ferma rolnicza przekazana w dzierżawę sejmikowi iłżeckiemu, która następnie trafiła w dzierżawę Zygmunta Zaleskiego, zwanego potocznie „dziedzicem”, trwającą aż do schyłku II wojny światowej. Zabudowania dworskie rozlokowane były wówczas przy drodze z Chwałowic Górnych do obecnej drogi przez Nową Wieś. Na wzgórzu, przy drodze, stał dworek, nieco dalej, wokół podwórza, obora, stajnia, chlewnia, owczarnia, kurniki, stodoły, spichlerze, gołębnik oraz kuźnia. Stali pracownicy dworu, tzw. „fornale”, mieszkali w czworakach. Na terenie dworskim znajdowały się również mieszkania dla służby.

Spichlerz

W 1944 roku ustawą o reformie rolnej zlikwidowano dwór w Chwałowicach. Ziemię otrzymali pracownicy folwarku oraz małorolni rolnicy i w ten sposób powstała Nowa Wieś. W latach 1954-1969 w byłym budynku dworskim mieściła się Gromadzka Rada Narodowa oraz urząd pocztowy. Od lat sześćdziesiątych XX wieku sukcesywnie rozbierano niszczejące i zbędne budynki dworskie. Najpierw czworaki, w latach siedemdziesiątych dworek, a w pierwszych latach XXI wieku – kamienną oborę. Do dziś pozostał tylko murowany budynek, w którym był spichlerz, a następnie suszarnia chmielu. Dyrekcja Szkoły Rolniczej urządziła w nim Muzeum Techniki Rolniczej.

Kościół

Kościół pod wezwaniem św. app Piotra i Pawła

Kościół w Chwałowicach jest kościołem filialnym parafii pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Iłży. Wybudowano go w latach 1988-1992. Budowę zainicjował i nadzorował, w imieniu Prałata Parafii Iłżeckiej Józefa Dziadowicza, przy ogromnym wsparciu mieszkańców Chwałowic, ksiądz Stanisław Maicki. Ołtarz wyrzeźbił Jan Gregorczyk, stolarz-artysta z Kowalkowa. Msza inauguracyjna odbyła się w dniu 24.12.1992 r. o godzinie 22.00. Obecnie msze święte odbywają się w każdą niedzielę o godzinie 10.00.

IMG_20240712_161723792_HDR

Chwałowice – historia wsi

Published on przez chwalilzaDodaj komentarz

Pierwsze zapisy na temat wsi Chwałowice pochodzą z 1372 roku. Używana wówczas była łacińska nazwa miejscowości „de Falovicze” lub „Phalowycze”. Chwałowice wraz z innymi okolicznymi wsiami tworzyły tzw. Klucz Iłżecki i były własnością biskupów krakowskich. Miejscowość miała wówczas 9 łanów kmiecych i folwark rycerski. Dziesięcinę zaś w wysokości do 9 grzywien, pobierał pleban z Iłży. W imieniu biskupa zarząd wsią sprawował wyznaczony zarządca wyodrębnionego majątku – folwarku. W jego granicach położone były ziemie (o powierzchni nawet do 200 ha) tworzące obecnie Nową Wieś do granic Prędocina, tereny należące do Szkoły Rolniczej aż po Iłżankę oraz tzw. „dworskie łąki”. Zabudowania folwarczne, w tym dworek, stajnie, obora, stodoły, spichlerz, a nawet browar, znajdowały się na wzgórzu pomiędzy drogą do Prędocina a strumykiem przy skrzyżowaniu z drogą od Chwałowic Górnych. Pozostałą część wsi, poza granicami folwarku, zajmowały gospodarstwa włościan wykonujących pracę pańszczyźnianą na rzecz duchownych.

Na mocy konstytucji uchwalonej w dniu 17.07.1789 r. przez Sejm Wielki majątek biskupi, w tym Chwałowice, przejął Skarb Państwa. Dobra rządowe Chwałowice obejmujące oprócz folwarku chwałowickiego również wieś Chwałowice, wieś Małomierzyce oraz kolonię Antoniów wchodziły w skład Ekonomii Iłżeckiej. Majątek od chwili jego upaństwowienia, przez okres zaborów do końca lat 60-tych XIX wieku był wydzierżawiany i zarządzany przez kolejnych dzierżawców wywodzących się ze szlachty, pełniący jednocześnie funkcję wójta. W połowie XIX wieku doszło do akcji kolonizacyjnej, na mocy której grunty użytkowane przez włościan zostały zamienione na nowe, regularnej wielkości osady odpowiadające obecnemu rozplanowaniu wsi. Na planie Ekonomii Iłżeckiej z 1853 roku wieś składa się z czterech części z uporządkowaną zabudową i nazwami, które przetrwały do dziś. W owym czasie wyznaczono też tzw. wspólnoty gruntowe przydatne całej społeczności wsi – działkę szkolną (na budowę szkoły) położoną na końcu Chwałowic Dolnych, działkę kowalską (dla kowala) i działkę karczemną – obie na początku Chwałowic Dolnych, przy drodze do Małomierzyc. Na w/w planie jest we wsi karczma, kuźnia, dwa wiatraki, folwark, a w nim browar. W drugiej połowie XIX wieku wieś posiadała ziemi dworskiej 350 mórg, ziemi włościańskiej 1195 mórg, 47 domów i 408 mieszkańców.

W marcu 1864 roku ukaz carski o uwłaszczeniu chłopów w Królestwie Polskim spowodował, że chłopi w Chwałowicach stali się właścicielami ziemi, którą do tej pory uprawiali. Wieś otrzymywała własny samorząd gminny i wójta obieranego z lokalnej społeczności. W 1868 roku na mocy ukazu carskiego ziemie dotychczasowego folwarku zostały nadane na własność generałowi majorowi Urlichowi za zasługi m.in. w tłumieniu powstania styczniowego. Po jego śmierci, aż do 1918 roku własność dóbr należała do jego córki Eleonory Horn. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości majątek rosyjskiej rodziny został upaństwowiony. Część została oddana w zarząd Nadleśnictwa Małomierzyce z siedzibą w Chwałowicach, a na pozostałej części została utworzona ferma rolnicza przekazana w dzierżawę sejmikowi iłżeckiemu, który następnie na wydzielonym obszarze wybudował Szkołę Rolniczą z zapleczem gospodarczym. Po likwidacji fermy rolniczej teren dawnego folwarku wraz z dworkiem, czworakami i zabudowaniami gospodarskimi trafił w dzierżawę Zygmunta Zaleskiego, zwanego potocznie „dziedzicem”, trwającą aż do schyłku II wojny światowej. W czasie II wojny światowej i okupacji hitlerowskiej wieś nie doznała żadnych zniszczeń. We wsi rozlokowani byli Niemcy, a w Nadleśnictwie stacjonował sztab niemieckiej dywizji.

W 1944 roku ustawą o reformie rolnej zlikwidowano dwór w Chwałowicach. Ziemię otrzymali pracownicy folwarku oraz małorolni rolnicy i w ten sposób powstała Nowa Wieś. W 1954 roku wprowadzono nowy podział administracyjny, według którego najmniejszą jednostką podziału stały się gromady. Wtedy utworzono Gromadę Chwałowice, do której należały wsie: Chwałowice, Małomierzyce i Lasy Państwowe Małomierzyce, a w latach 1959-1962 też Jedlanka Stara i Nowa oraz Malenie. W latach 1954-1969 w byłym budynku dworskim mieściła się Gromadzka Rada Narodowa oraz urząd pocztowy. Z dniem 01.01.1969 r. zlikwidowano Gromadę Chwałowice, a wieś włączono w skład Gromady Pasztowa Wola. Począwszy od lat pięćdziesiątych nastąpiło wiele pozytywnych zmian w wyglądzie Chwałowic oraz życiu mieszkańców. W latach 1953-1954 wieś została zelektryfikowana, działała Biblioteka Gromadzka, Urząd Pocztowy, Klub „Ruch”, a w 1964 roku GS z Iłży wybudował we wsi przestronny sklep. W drugiej połowie lat sześćdziesiątych wybudowano asfaltową drogę z Iłży przez Chwałowice do Małomierzyc i wkrótce PKS otworzył regularne połączenia autobusowe z Radomiem i Starachowicami. Od lat sześćdziesiątych XX wieku sukcesywnie rozbierano niszczejące i zbędne budynki dworskie. Najpierw czworaki, w latach siedemdziesiątych dworek, a w pierwszych latach XXI wieku – kamienną oborę. Do dziś pozostał tylko murowany budynek, w którym był spichlerz, a następnie suszarnia chmielu. Dyrekcja Szkoły Rolniczej urządziła w nim Muzeum Techniki Rolniczej.

Chwałowice obecnie składają się z: Chwałowic Dolnych, Chwałowic Górnych, Podjedlanki, Opocznia i Nowej Wsi. Administracyjnie Chwałowice należą do województwa mazowieckiego, powiatu radomskiego oraz do gminy Iłża. Według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2021 roku liczba ludności we wsi Chwałowice to 487 osób z czego 50,1% mieszkańców stanowią kobiety, a 49,9% ludności to mężczyźni. Miejscowość zamieszkuje 3,5% mieszkańców gminy. Identyfikator miejscowości Chwałowice w systemie SIMC to 0622581, a współrzędne GPS wsi Chwałowice to (21.309444, 51.178611).