Miesiąc: Październik 2024

Pierwsze zapisy na temat wsi Chwałowice pochodzą z 1372 roku. Używana wówczas była łacińska nazwa miejscowości „de Falovicze” lub „Phalowycze”. Chwałowice wraz z innymi okolicznymi wsiami tworzyły tzw. Klucz Iłżecki i były własnością biskupów krakowskich. Miejscowość miała wówczas 9 łanów kmiecych i folwark rycerski. Dziesięcinę zaś w wysokości do 9 grzywien, pobierał pleban z Iłży. W imieniu biskupa zarząd wsią sprawował wyznaczony zarządca wyodrębnionego majątku – folwarku. W jego granicach położone były ziemie (o powierzchni nawet do 200 ha) tworzące obecnie Nową Wieś do granic Prędocina, tereny należące do Szkoły Rolniczej aż po Iłżankę oraz tzw. „dworskie łąki”. Zabudowania folwarczne, w tym dworek, stajnie, obora, stodoły, spichlerz, a nawet browar, znajdowały się na wzgórzu pomiędzy drogą do Prędocina a strumykiem przy skrzyżowaniu z drogą od Chwałowic Górnych. Pozostałą część wsi, poza granicami folwarku, zajmowały gospodarstwa włościan wykonujących pracę pańszczyźnianą na rzecz duchownych.

Na mocy konstytucji uchwalonej w dniu 17.07.1789 r. przez Sejm Wielki majątek biskupi, w tym Chwałowice, przejął Skarb Państwa. Dobra rządowe Chwałowice obejmujące oprócz folwarku chwałowickiego również wieś Chwałowice, wieś Małomierzyce oraz kolonię Antoniów wchodziły w skład Ekonomii Iłżeckiej. Majątek od chwili jego upaństwowienia, przez okres zaborów do końca lat 60-tych XIX wieku był wydzierżawiany i zarządzany przez kolejnych dzierżawców wywodzących się ze szlachty, pełniący jednocześnie funkcję wójta. W połowie XIX wieku doszło do akcji kolonizacyjnej, na mocy której grunty użytkowane przez włościan zostały zamienione na nowe, regularnej wielkości osady odpowiadające obecnemu rozplanowaniu wsi. Na planie Ekonomii Iłżeckiej z 1853 roku wieś składa się z czterech części z uporządkowaną zabudową i nazwami, które przetrwały do dziś. W owym czasie wyznaczono też tzw. wspólnoty gruntowe przydatne całej społeczności wsi – działkę szkolną (na budowę szkoły) położoną na końcu Chwałowic Dolnych, działkę kowalską (dla kowala) i działkę karczemną – obie na początku Chwałowic Dolnych, przy drodze do Małomierzyc. Na w/w planie jest we wsi karczma, kuźnia, dwa wiatraki, folwark, a w nim browar. W drugiej połowie XIX wieku wieś posiadała ziemi dworskiej 350 mórg, ziemi włościańskiej 1195 mórg, 47 domów i 408 mieszkańców.

W marcu 1864 roku ukaz carski o uwłaszczeniu chłopów w Królestwie Polskim spowodował, że chłopi w Chwałowicach stali się właścicielami ziemi, którą do tej pory uprawiali. Wieś otrzymywała własny samorząd gminny i wójta obieranego z lokalnej społeczności. W 1868 roku na mocy ukazu carskiego ziemie dotychczasowego folwarku zostały nadane na własność generałowi majorowi Urlichowi za zasługi m.in. w tłumieniu powstania styczniowego. Po jego śmierci, aż do 1918 roku własność dóbr należała do jego córki Eleonory Horn. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości majątek rosyjskiej rodziny został upaństwowiony. Część została oddana w zarząd Nadleśnictwa Małomierzyce z siedzibą w Chwałowicach, a na pozostałej części została utworzona ferma rolnicza przekazana w dzierżawę sejmikowi iłżeckiemu, który następnie na wydzielonym obszarze wybudował Szkołę Rolniczą z zapleczem gospodarczym. Po likwidacji fermy rolniczej teren dawnego folwarku wraz z dworkiem, czworakami i zabudowaniami gospodarskimi trafił w dzierżawę Zygmunta Zaleskiego, zwanego potocznie „dziedzicem”, trwającą aż do schyłku II wojny światowej. W czasie II wojny światowej i okupacji hitlerowskiej wieś nie doznała żadnych zniszczeń. We wsi rozlokowani byli Niemcy, a w Nadleśnictwie stacjonował sztab niemieckiej dywizji.

W 1944 roku ustawą o reformie rolnej zlikwidowano dwór w Chwałowicach. Ziemię otrzymali pracownicy folwarku oraz małorolni rolnicy i w ten sposób powstała Nowa Wieś. W 1954 roku wprowadzono nowy podział administracyjny, według którego najmniejszą jednostką podziału stały się gromady. Wtedy utworzono Gromadę Chwałowice, do której należały wsie: Chwałowice, Małomierzyce i Lasy Państwowe Małomierzyce, a w latach 1959-1962 też Jedlanka Stara i Nowa oraz Malenie. W latach 1954-1969 w byłym budynku dworskim mieściła się Gromadzka Rada Narodowa oraz urząd pocztowy. Z dniem 01.01.1969 r. zlikwidowano Gromadę Chwałowice, a wieś włączono w skład Gromady Pasztowa Wola. Począwszy od lat pięćdziesiątych nastąpiło wiele pozytywnych zmian w wyglądzie Chwałowic oraz życiu mieszkańców. W latach 1953-1954 wieś została zelektryfikowana, działała Biblioteka Gromadzka, Urząd Pocztowy, Klub „Ruch”, a w 1964 roku GS z Iłży wybudował we wsi przestronny sklep. W drugiej połowie lat sześćdziesiątych wybudowano asfaltową drogę z Iłży przez Chwałowice do Małomierzyc i wkrótce PKS otworzył regularne połączenia autobusowe z Radomiem i Starachowicami. Od lat sześćdziesiątych XX wieku sukcesywnie rozbierano niszczejące i zbędne budynki dworskie. Najpierw czworaki, w latach siedemdziesiątych dworek, a w pierwszych latach XXI wieku – kamienną oborę. Do dziś pozostał tylko murowany budynek, w którym był spichlerz, a następnie suszarnia chmielu. Dyrekcja Szkoły Rolniczej urządziła w nim Muzeum Techniki Rolniczej.

Chwałowice obecnie składają się z: Chwałowic Dolnych, Chwałowic Górnych, Podjedlanki, Opocznia i Nowej Wsi. Administracyjnie Chwałowice należą do województwa mazowieckiego, powiatu radomskiego oraz do gminy Iłża. Według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2021 roku liczba ludności we wsi Chwałowice to 487 osób z czego 50,1% mieszkańców stanowią kobiety, a 49,9% ludności to mężczyźni. Miejscowość zamieszkuje 3,5% mieszkańców gminy. Identyfikator miejscowości Chwałowice w systemie SIMC to 0622581, a współrzędne GPS wsi Chwałowice to (21.309444, 51.178611).