Wejście na cmentarz. Fot. Ł. Smaga 23.06.2011
Wbrew zakazowi osadnictwa żydowskiego do 1862 r., nieliczne rodziny żydowskie zamieszkały w Iłży po III rozbiorze Polski. Pomimo, że miasto posiadało przywilej non tolerandis judaeis, ewenementem był znaczny wzrost w okresie Królestwa Polskiego ludności żydowskiej oraz utworzenie gminy wyznaniowej w 1850 r. W 1827 r. Żydów było 376 (22% ogółu mieszkańców), w 1857 r. – 521 (26,3%), zaś w 1897 r. – 2069 (48%). Było to możliwe dzięki działaniom właścicieli wytwórni fajansu założonej przez Lewiego Seliga Sunderlanda, w której zatrudniano głównie Żydów. Na terenie zakładu istniał wówczas dom modlitewny. W 1837 r. przy drodze na Lipsko na obszarze 1,4 ha utworzony został cmentarz, pierwotnie jako choleryczny. Od 1850 r. stał się własnością gminy żydowskiej, która go ogrodziła. W 1942 r. Żydów wysiedlono do obozu zagłady w Treblince. Cmentarz został zdewastowany i ogołocony z macew.
Pomnik z macewą. Fot. L. Smaga 23.06.2011
Obecnie zalesiony teren cmentarza jest ogrodzony, przy bramie znajduje się tablica z tekstem: „Cmentarz ten został ofiarowany świętej pamięci żywotnej społeczności żydowskiej z Ilzy (Drildzy) i okolic, która tu spoczywa oraz żydowskim ofiarom masowej zagłady, których pogrzebano bez odpowiedniego obrządku pogrzebowego. Pozostawili po sobie dziedzictwo trwające w pamięci pokoleń, którzy modląc się o ich wieczne zbawienie proszą Boga o pokój ich duszom.„, zaś między drzewami zlokalizowany jest samotny pomnik z wbudowaną macewą z tekstem: „Ten masowy grób został poświęcony wiecznej pamięci wszystkich niewinnych, bezimiennych członków Iłżyńskiej i okolicznej społeczności, którzy tragicznie zginęli i zostali pogrzebani bez odpowiedniego obrządku pogrzebowego. Niech ich dusze spoczywają w wiecznym pokoju”.
Pomnik z macewą. Fot. Ł. Smaga 23.06.2011
Opracowano na podstawie: A. Penkalla, Żydowskie ślady w województwie radomskim. Przewodnik, Radom, s. 6, K. Urbański, Almanach gmin żydowskich województwa kieleckiego w latach 1918-1939, Kielce 2007, s. 49-51.
Chwałowice, Iłża, region radomski, świętokrzyski 